काठमाडौं । सामान्यतया पक्षाघात (स्ट्रोक) वा मुटुसम्बन्धी समस्याहरू उमेर ढल्किँदै गएपछि वा वृद्धावस्थामा मात्र हुने गर्छन् भन्ने सर्वसाधारणको धारणा छ। तर, पछिल्लो समय युवा पुस्तामा पनि स्ट्रोकको जोखिम तीव्र रूपमा बढिरहेको एक नयाँ अध्ययनले देखाएको छ। प्रतिष्ठित वैज्ञानिक पत्रिका ‘न्यूरोलोजी’  मा हालै प्रकाशित एक अनुसन्धान प्रतिवेदनअनुसार विगत तीन दशकमा युवाहरूमा स्ट्रोकको दर लगभग दोब्बरले वृद्धि भएको छ।

सिनसिनाटी विश्वविद्यालयका क्लिनिकल न्यूरोलोजी तथा पुनर्स्थापना मेडिसिनका सहायक प्राध्यापक एवं अध्ययनका मुख्य लेखक डा. डेभिड रोबिन्सन भन्नुहुन्छ, “पक्षाघात जुनसुकै उमेरमा हुनु कष्टकर कुरा हो, तर जब यो उत्पादनशील र सक्रिय उमेरका युवाहरूलाई हुन्छ, यसले व्यक्तिको जीवनका साथै सिङ्गो परिवारलाई नै गम्भीर असर पार्छ।”

तीन दशकको तथ्याङ्क: चिन्ताजनक वृद्धि

अध्ययनकर्ताहरूले अमेरिकाको सिनसिनाटी र उत्तरी केन्टकी क्षेत्रका २० देखि ५४ वर्ष उमेर समूहका युवाहरूमाझ सन् १९९३ देखि २०२० सम्मको तथ्याङ्क विश्लेषण गरेका थिए। २७ वर्षको अवधिमा सो उमेर समूहका २,०७६ जनामा पहिलो पटक स्ट्रोक भएको पाइएको थियो।

• दरमा वृद्धि: सन् १९९३/९४ मा प्रति १ लाख युवामध्ये ३३.९ जनामा स्ट्रोक हुने गरेकोमा सन् २०२० मा आइपुग्दा यो दर बढेर प्रति १ लाखमा ६२.२ जना पुगेको छ।

• दीर्घकालीन अपाङ्गता: स्ट्रोकबाट बाँच्नेहरूको सङ्ख्यामा केही वृद्धि भए पनि यसले जीवनभर निम्त्याउने शारीरिक वा मानसिक अपाङ्गताका कारण युवाहरूलाई आफ्नो दैनिक काम, रोजगारी र बालबच्चाको लालनपालन गर्न कठिन भइरहेको छ।

स्ट्रोक बढ्नुका प्रमुख कारणहरू

अनुसन्धानअनुसार पक्षाघातको दर बढ्नुमा मुख्य रूपमा ‘इस्केमिक स्ट्रोक’  जिम्मेवार छ। यो त्यस्तो अवस्था हो, जहाँ मस्तिष्कको कुनै भागमा रगत पुर्‍याउने धमनीमा ढोका बन्द भएझैँ अवरोध  सिर्जना हुन्छ।

अध्ययनले युवाहरूमाझ विगत २७ वर्षमा निम्न स्वास्थ्य समस्याहरू तीव्र रूपमा बढेको देखाएको छ, जसले स्ट्रोकको जोखिम बढाएका छन्:

1. उच्च रक्तचाप : सन् १९९३ मा ४७ प्रतिशतमा सीमित रहेकोमा बढेर ६० प्रतिशत पुगेको छ।

2. मधुमेह : १९ प्रतिशतबाट बढेर २६ प्रतिशत पुगेको छ।

3. अनियमित धड्कन : १ प्रतिशतबाट बढेर ६ प्रतिशत पुगेको छ।

4. हानिकारक पदार्थ तथा गाँजाको प्रयोग: ५ प्रतिशतबाट ह्वात्तै बढेर ४० प्रतिशत पुगेको छ, जसमा विशेष गरी गाँजा र लागूऔषधको प्रयोग प्रमुख छ।

5. जीवनशैलीका कारकहरू: मोटोपन, खराब कोलेस्ट्रोलको मात्रा बढ्नु, शारीरिक व्यायामको कमी (निष्क्रिय जीवनशैली) र तनावले पनि स्ट्रोकको जोखिम बढाएका छन्।

महिलाहरूका लागि थप जोखिम

टफ्ट्स मेडिकल सेन्टरकी भास्कुलर न्यूरोलोजिस्ट डा. मिसेल लेपर्टका अनुसार युवा पुरुषको तुलनामा युवा महिलाहरूमा स्ट्रोकको जोखिम अझ बढी पाइएको छ।

• गर्भावस्था र सुत्केरी अवस्था: यो समयमा महिलाहरूले आफ्नो रक्तचाप (Blood Pressure) को निरन्तर अनुगमन गर्नुपर्छ।

• गर्भनिरोधक चक्की: एस्ट्रोजनयुक्त गर्भनिरोधक चक्की (Birth Control Pills) प्रयोग गरिरहेका र दृष्टिमा समस्या आउने खालको माइग्रेन (Migraine with aura) भएका महिलाहरूले विशेष सावधानी अपनाउन र चिकित्सकसँग परामर्श लिन आवश्यक छ।

विज्ञहरूको सुझाव: कसरी जोगिने?

विज्ञहरूका अनुसार युवा अवस्थामै देखिएका यी समस्याहरूप्रति सतर्क भई समयमै रोकथामका उपाय अपनाउनु नै स्ट्रोकबाट बच्ने सबैभन्दा उत्तम माध्यम हो।

बोस्टनस्थित मास जनरल ब्रिघमका न्यूरोलोजी विभागका प्रमुख डा. क्रिस्टोफर एन्डरसन भन्नुहुन्छ, “उच्च तनाव, अस्वस्थकर खानपान, अनिद्रा र शारीरिक निष्क्रियताले युवावस्थामै शरीरमा नराम्रो असर पारिरहेका हुन्छन्। यस्ता नकारात्मक असरहरूले हृदयाघात वा स्ट्रोक गराउन उमेर ढल्कने समयसम्म पर्खँदैनन्।”

अमेरिकन हर्ट एसोसिएसनको ‘एसेंसिएल ८’  चेकलिस्ट:

• स्वस्थ र पोषिलो खानपान गर्ने

• नियमित शारीरिक व्यायाम वा खेलकुदमा सक्रिय रहने

• सुर्तीजन्य पदार्थ र धूम्रपान पूर्ण रूपमा त्याग्ने

• दिनमा कम्तीमा ७ देखि ८ घण्टाको गुणस्तरीय निद्रा लिने

• तौल, कोलेस्ट्रोल, रक्तचाप र रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रणमा राख्ने

विज्ञहरूले २० देखि ५० वर्षका युवाहरूलाई कुनै ठूलो बिरामी नभए तापनि वर्षमा कम्तीमा एक पटक नियमित स्वास्थ्य परीक्षण  गराउन र आफ्ना प्राथमिक चिकित्सकसँग शरीरका सूचकहरूबारे परामर्श लिन विशेष आग्रह गरेका छन्।