काठमाडौं । विश्व राजनीतिमा कुनै समय असम्भव र काल्पनिक मात्र मानिने परिदृश्यहरू अहिले रणनीतिक छलफलका विषय बन्न थालेका छन्। क्यानडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नीले हालै एक अन्तर्वार्ताका क्रममा आफ्नो देशले अमेरिकाबाट हुनसक्ने सम्भावित सैन्य वा रणनीतिक आक्रमणको अवस्थाबारे पूर्वतयारी र सुरक्षा अभ्यास गरिरहेको खुलासा गरेपछि अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा नयाँ तरङ्ग पैदा भएको छ।

‘न्यूयोर्क टाइम्स’ सँगको कुराकानीमा प्रधानमन्त्री कार्नीले आक्रमणको सम्भावना अत्यन्तै न्यून र व्यावहारिक रूपमा असम्भवप्रायः भए तापनि एउटा जिम्मेवार राष्ट्रका रूपमा सबै खाले परिस्थिति र जोखिमको पूर्वआकलन गर्नु सरकारको दायित्व भएको स्पष्ट पार्नुभयो। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको कार्यकालमा दुई देशबीचको दशकौँ पुरानो सम्बन्ध नयाँ ढङ्गले परिभाषित भइरहेको सन्दर्भमा उहाँले भन्नुभयो, “यो कुनै युद्धको घोषणा होइन, यो त केवल राष्ट्रिय सुरक्षाको सम्भावित जोखिम व्यवस्थापन (Risk Management) मात्र हो।”

राष्ट्रिय मनोविज्ञान र बढ्दो त्रासको पृष्ठभूमि

अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले पटक-पटक क्यानडालाई अमेरिकाको ‘५१ औँ राज्य’ बनाउने इच्छा व्यक्त गर्दै आएका छन् भने क्यानडाली उत्पादनहरूमाथि विश्वव्यापी भन्सार महसुल  बढाएर आर्थिक दबाब सिर्जना गरिरहेका छन्। ह्वाइट हाउस र अमेरिकी सैन्य विज्ञहरूले अमेरिकाले क्यानडाविरुद्ध कहिल्यै बल प्रयोग नगर्ने र राजनीतिक उद्देश्यका लागि केवल आर्थिक हतियार मात्र प्रयोग गर्ने दाबी गरे तापनि क्यानडाली नागरिकहरूमा भने सुरक्षालाई लिएर गम्भीर चिन्ता उब्जिएको छ।

विशेष गरी, हालै अमेरिकाले भेनेजुयलामा सैन्य कारबाही गरी त्यहाँका पूर्व राष्ट्रपति निकोलस मादुरोलाई नियन्त्रणमा लिएपछि क्यानडाली जनतामाझ त्रास थप गहिरिएको छ। हालै गरिएको एक राष्ट्रिय सर्वेक्षणअनुसार ३० प्रतिशतभन्दा बढी क्यानडालीहरूले अमेरिकाबाट कुनै न कुनै रूपमा सैन्य वा राजनीतिक हस्तक्षेप हुनसक्ने सम्भावनालाई लिएर चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

ऐतिहासिक सम्बन्ध: सहकार्य र प्रतिरोधको परिदृश्य

क्यानडा र अमेरिकाबीच दोस्रो विश्वयुद्धपछि अभूतपूर्व आर्थिक, सैन्य र सांस्कृतिक एकीकरण भएको हो। तर, ऐतिहासिक रूपमा क्यानडाको राष्ट्रिय पहिचान नै अमेरिकी विस्तारवादको प्रतिरोधका क्रममा निर्माण भएको मानिन्छ।

• १८ औँ र १९ औँ शताब्दीको टकराव: सन् १७७५ मा अमेरिकाले मोन्ट्रियलमाथि नियन्त्रण कायम गर्दै क्युबेक सिटी कब्जा गर्ने प्रयास गरेको थियो। यस्तै, १८१२ को प्रसिद्ध युद्धमा अमेरिकी सेनाले क्यानडाका विभिन्न भूभागमा आक्रमण गरेपछि बेलायती र क्यानडाली फौजले प्रतिशोधस्वरूप अमेरिकी राष्ट्रपति भवन ‘ह्वाइट हाउस’ मा आगजनी गरेका थिए।

• पहिलो विश्वयुद्धपछिको गुप्तचर अभ्यास: २० औँ शताब्दीको सुरुआतमा अमेरिकाको बढ्दो शक्तिलाई ध्यानमा राखेर क्यानडाका सैन्य अधिकारीहरूले पर्यटकीय भेषमा अमेरिकी सीमावर्ती शहरहरूको भ्रमण गरी पुल, सडक र पूर्वाधारका तस्बिरहरू सङ्कलन गरेर सम्भावित रक्षात्मक रणनीति तयार पारेका थिए।

युद्धको सम्भावित रूपरेखा र क्यानडाको रक्षात्मक रणनीति

यदि दुई देशबीच सैन्य मुठभेडको स्थिति आयो भने त्यसको प्रकृति कस्तो होला भन्ने विषयमा क्यानडाको रक्षा मन्त्रालय र सैन्य विश्लेषकहरूले विभिन्न मोडलहरूमा काम गरिरहेका छन्:

• प्रारम्भिक चरण र छापामार युद्ध: क्यानडाली सैन्य मोडलअनुसार, अमेरिकाको विशाल सैन्य क्षमतासामु क्यानडाका रणनीतिक क्षेत्रहरू पहिलो हप्ताभित्रै नियन्त्रणमा पर्न सक्छन्। यस्तो अवस्थामा क्यानडाली फौजले परम्परागत युद्ध त्यागेर ‘छापामार शैली’ (Guerilla Warfare) अपनाउनुपर्ने हुन्छ।

• अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र नागरिक सेना: क्यानडाले यस्तो सङ्कटको घडीमा आफ्ना पुराना बेलायती र फ्रान्सिसी सहयोगी राष्ट्रहरूसँग सैन्य सहयोगको अपिल गर्ने रणनीति बनाएको छ। यसका साथै, क्यानडाका सेना प्रमुखले हालै करिब ३ लाख साधारण नागरिकहरूलाई आधारभूत सैन्य तालिम दिएर ‘नागरिक सेना’ (Citizen Soldiers) का रूपमा तयार राख्ने योजना सार्वजनिक गर्नुभएको छ।

• साइबर र स्रोत-केन्द्रित युद्ध: विज्ञहरूका अनुसार दुई देशबीच सीधा तोप र बमको युद्ध हुनुभन्दा पनि अमेरिकाले क्यानडाको ऊर्जा, प्राकृतिक खनिज र जलस्रोतमाथि नियन्त्रण जमाउन ‘साइबर आक्रमण’ (Cyberwarfare) र राजनीतिक रूपमा नेतृत्वलाई अपदस्त गर्ने (Political Decapitation) रणनीति अपनाउन सक्छ।

द्विपक्षीय जटिलता र व्यावहारिक चुनौती

सैन्य विश्लेषकहरूका अनुसार अमेरिकाका लागि पनि क्यानडामाथि आक्रमण गर्नु सहज हुनेछैन। दुवै देश उत्तर एट्लान्टिक सन्धि सङ्गठन (NATO) र उत्तर अमेरिकी एयरोस्पेस डिफेन्स कमाण्ड (NORAD) का अभिन्न साझेदार हुन्। दुवै देशका सैनिकहरूले दशकौँदेखि सँगै तालिम लिँदै आएका छन् र उनीहरूबीच गहिरो व्यावसायिक सम्मान रहेको छ।

सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार यदि कुनै अमेरिकी राष्ट्रपतिले क्यानडामाथि आक्रमणको आदेश दिएमा धेरै उच्च अमेरिकी सैन्य अधिकारीहरूले त्यसलाई “गैरकानुनी र अनैतिक” भन्दै राजीनामा दिने सम्भावना रहन्छ।

यद्यपि, विश्व राजनीतिमा शक्ति सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय नियमहरू द्रुत गतिमा बदलिरहेको वर्तमान समयमा क्यानडाले आफ्नो सार्वभौमसत्ता र भूभागको रक्षाका लागि शताब्दीयौँपछि पुनः आफ्नै छिमेकी राष्ट्रबाट हुनसक्ने जोखिमको मूल्याङ्कन गर्न बाध्य भएको छ।