वासिङ्टन, २५ कात्तिक । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानविरुद्ध जारी अमेरिका–इजरायल युद्ध सैन्य रूपमा ‘प्रभावकारी रूपमा अन्त्य’ भएको बताएका छन्। कतारका प्रधानमन्त्री तथा विदेशमन्त्री शेख मोहम्मद बिन अब्दुलरहमान अल थानीसँग वासिङ्टनमा भेटवार्ता गरेपछि ट्रम्पले युद्ध अन्त्य गर्ने दिशामा सकारात्मक प्रगति भइरहेको दाबी गरेका हुन्।

सोमबार ह्वाइट हाउसमा भएको भेटवार्तापछि पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले इरानको सैन्य क्षमता ध्वस्त पारिएको दाबी दोहोर्याउँदै तत्काल थप ठूलो सैन्य कारबाही आवश्यक नदेखिएको बताए। यद्यपि उनले अमेरिकी सेना कुनै पनि अवस्थामा पुनः कारबाही गर्न तयार रहेको चेतावनी पनि दिए।

“इरान सैन्य रूपमा प्रभावकारी रूपमा समाप्त भएको छ। अहिले हामी यथास्थितिमै छौँ,” ट्रम्पले भने। उनका अनुसार इरानका छिमेकी मुलुकहरूले पनि अहिलेको अवस्था कायम राख्न र थप युद्ध नचर्काउन आग्रह गरिरहेका छन्।

ट्रम्पले कतार, साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई), बहराइन र कुवेतलगायतका देशहरू युद्ध थप विस्तार नहोस् भन्ने पक्षमा रहेको बताए। उनले अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी भने तत्काल हटाउने संकेत गरेनन्। बरु इरानी बन्दरगाहमा जारी अमेरिकी नाकाबन्दीलाई निरन्तरता दिने र ‘टास्क फोर्स आइरन गेट’मार्फत इरानको स्थल तथा क्यास्पियन सागर हुँदै हुने व्यापार तथा हतियार आपूर्ति रोक्ने प्रयास जारी रहने बताए।

कतारको मध्यस्थतामा वार्ता अघि बढ्दै

ट्रम्प र कतारी प्रधानमन्त्री शेख मोहम्मदबीचको भेटवार्ता इरानसँगको युद्ध अन्त्य गर्न भइरहेको पछिल्लो कूटनीतिक प्रयासकै क्रममा भएको हो। कतार लामो समयदेखि वासिङ्टन र तेहरानबीच मध्यस्थकर्ताको भूमिकामा रहँदै आएको छ।

भेटवार्तापछि कतारी प्रधानमन्त्रीले सामाजिक सञ्जालमार्फत क्षेत्रीय अवस्थाबारे छलफल भएको र अमेरिका–इरान वार्तालाई अघि बढाउने उपायबारे कुराकानी भएको जानकारी दिएका छन्। उनले सम्झौता तथा क्षेत्रीय शान्ति हासिल गर्ने दिशामा भएको छलफललाई सकारात्मक भनेका छन्।

समाचारअनुसार कतारी पक्षले इरानको तर्फबाट युद्ध अन्त्य गर्ने प्रस्तावसम्बन्धी दुईदिने रूपरेखा पनि ट्रम्पसमक्ष प्रस्तुत गरेको थियो। तर अमेरिकी अधिकारीहरूले तत्कालै सम्झौता हुने अवस्था नरहेको बताएका छन्। अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले वार्तामा केही प्रगति भए पनि इरानका कतिपय मागलाई अमेरिकाले अस्वीकार्य र अव्यावहारिक मानेको बताएका छन्।

इरानको कडा प्रतिक्रिया

ट्रम्पले युद्ध अन्त्यतर्फ अघि बढिरहेको दाबी गरे पनि इरानी अधिकारीहरूले उनका पछिल्ला अभिव्यक्तिलाई अस्वीकार गरेका छन्।

इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहसेन रेजाइले अमेरिकाले ‘काल्पनिक वार्ता’बारे गलत सूचना फैलाइरहेको आरोप लगाएका छन्। उनले अमेरिकालाई युद्ध रोक्न र आफ्नो अडान त्याग्न आह्वान गरेका छन्।

रेजाइको भनाइ उद्धृत गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले इरानले अमेरिकी दाबीलाई ‘फेक न्युज’को संज्ञा दिएको जनाएका छन्।

इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानले भने इरान वार्ताका लागि तयार रहेको तर दबाब वा बल प्रयोग स्वीकार नगर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार देशका सर्वोच्च नेता मोज्तबा खामेनीले ‘न युद्ध, न शान्ति’को अवस्थाको अन्त्य गर्नुपर्ने धारणा राखेका छन्।

पेजेस्कियानले इरानमाथि दबाब दिएर सम्झौता गराउन नसकिने स्पष्ट पार्दै राष्ट्रिय हित र सार्वभौमिकतामा सम्झौता नगर्ने संकेत गरेका छन्।

इरानका प्रमुख सर्त

इरानले युद्ध अन्त्यका लागि अमेरिकासमक्ष विभिन्न सर्त अघि सारेको छ। तीमध्ये अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने, इरानमाथिका प्रतिबन्ध खुकुलो वा अन्त्य गर्नुपर्ने, रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्नुपर्ने तथा युद्धका सबै मोर्चामा सैन्य कारबाही रोक्नुपर्ने माग प्रमुख छन्।

इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुजसँग सम्बन्धित नयाँ व्यवस्थाबारे पनि छलफल गर्न प्रस्ताव गरेको छ। त्यसका साथै युद्धबाट भएको क्षतिको क्षतिपूर्तिको विषयसमेत तेहरानको मागमा रहेको छ।

अमेरिकाले भने इरानको आणविक कार्यक्रमलाई सम्झौताको प्रमुख विषय बनाएको छ। वासिङ्टनले इरानले आणविक हतियार निर्माण गर्न नसक्ने सुनिश्चितता खोजिरहेको छ। इरानले भने आफ्नो युरेनियम संवर्धन कार्यक्रम नागरिक प्रयोजनका लागि भएको र आणविक हतियार बनाउने उद्देश्य नरहेको दाबी गर्दै आएको छ।

होर्मुजमा तनाव कायमै

ट्रम्पले युद्ध सैन्य रूपमा अन्त्यतर्फ गएको बताए पनि मध्यपूर्वमा तनाव पूर्ण रूपमा हटिसकेको छैन। स्ट्रेट अफ होर्मुजमा जलयातायात तथा तेल ढुवानी अझै जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेको छ।

पछिल्ला दिनहरूमा उक्त क्षेत्रमा तेलवाहक जहाजहरूलाई लक्षित गरी भएका घटनाका कारण विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा चिन्ता कायम छ। अमेरिकाले इरानमाथि नौसैनिक नाकाबन्दी जारी राखेको छ भने इरानले पनि होर्मुज क्षेत्रमा आफ्नो दबाब कायम राखेको छ।

युद्धका कारण विश्वव्यापी तेल बजारमा ठूलो अस्थिरता देखिएको थियो। पछिल्लो समय कूटनीतिक वार्ताको सम्भावना बढेसँगै तेलको मूल्यमा केही गिरावट आएको छ। मंगलबार ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्यमा पुनः गिरावट आएको रोयटर्सले जनाएको छ। यद्यपि दीर्घकालीन शान्ति सम्झौता नहुँदासम्म बजारमा जोखिम कायमै रहने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।

अमेरिकी कारबाही पूर्ण रूपमा रोकिएको छैन

ट्रम्पले तत्काल थप ठूलो सैन्य कारबाहीको सम्भावना कम रहेको बताए पनि अमेरिकाले सैन्य विकल्प खुला राखेको छ।

पछिल्ला दिनहरूमा अमेरिकाले इरानको क्यास्पियन सागर तथा होर्मुज क्षेत्रसँग सम्बन्धित सैन्य र रणनीतिक पूर्वाधारमा सीमित कारबाही गरेको जनाएको छ। क्यूश्म टापुमा भएको भनिएको पछिल्लो अमेरिकी आक्रमणबारे पनि विवरण सार्वजनिक भएको छ।

ट्रम्पले आफू नयाँ आक्रमणका लागि हतारमा नरहेको बताएका छन्। तर वार्ता असफल भए वा इरानबाट नयाँ खतरा उत्पन्न भए अमेरिकी सेना पुनः परिचालन गर्न आफू तयार रहेको उनले स्पष्ट पारेका छन्।

“हामी अहिले कारबाही गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिरहेका छैनौँ, तर परिस्थिति परिवर्तन भएमा हामी सैन्य रूपमा तयार छौँ,” ट्रम्पको भनाइ उद्धृत गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्।

युद्धको प्रभाव क्षेत्रीय रूपमा फैलिएको छ

फेब्रुअरी २८ मा सुरु भएको अमेरिका–इजरायल र इरानबीचको युद्धले मध्यपूर्वका अन्य मुलुकलाई समेत प्रभावित गरेको छ। इरानले अमेरिकी सैन्य आधारहरूलाई लक्षित गर्दै खाडी क्षेत्रका कतार, बहराइन, कुवेत र यूएईतर्फ क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन आक्रमण गरेको थियो।

यससँगै साउदी अरेबिया र इरानसमर्थित हुथीबीचको संघर्ष पनि पुनः तीव्र बनेको छ। इजरायल र लेबनानबीचको तनाव तथा दक्षिणी लेबनानमा इजरायली सैन्य कारबाहीले पनि क्षेत्रीय अस्थिरता थप बढाएको छ।

अमेरिका–इरान युद्धका कारण ऊर्जा आपूर्ति, समुद्री व्यापार र विश्व अर्थतन्त्रमा समेत असर परेको छ। विशेषगरी स्ट्रेट अफ होर्मुजमा उत्पन्न अवरोधले विश्वव्यापी तेल तथा ग्यास आपूर्तिमाथि दबाब बढाएको छ।

‘युद्ध अन्त्य भयो’ भन्ने अवस्था अझै बनेको छैन

ट्रम्पको पछिल्लो अभिव्यक्तिले अमेरिका युद्ध अन्त्य गर्ने दिशामा अघि बढेको संकेत गरे पनि औपचारिक युद्धविराम वा शान्ति सम्झौता भने भएको छैन।

अमेरिका नाकाबन्दी कायम राख्दै वार्ताको बाटो खुला राख्न चाहन्छ भने इरानले वार्ताअघि नाकाबन्दी, प्रतिबन्ध र सैन्य कारबाही अन्त्य गर्नुपर्ने अडान लिएको छ। यही फरक अडानका कारण तत्काल दीर्घकालीन सम्झौता हुने सम्भावनाबारे अमेरिकी तथा खाडी क्षेत्रका अधिकारीहरू अझै सतर्क छन्।

यसबीच कतारको मध्यस्थता महत्वपूर्ण बनेको छ। कतारले वासिङ्टन र तेहरानबीच सन्देश आदानप्रदान तथा प्रस्ताव आदानप्रदानमा भूमिका खेलिरहेको छ। पछिल्लो भेटवार्तापछि कूटनीतिक गतिविधि बढे पनि युद्ध पूर्ण रूपमा अन्त्य भएको निष्कर्षमा पुग्न अझै वार्ता र ठोस सम्झौता आवश्यक देखिएको छ।