नमोबुद्ध जात्रा : करुणा, त्याग र बौद्ध आस्थाको जीवित परम्परा
काभ्रेपलाञ्चोक, २ मङ्सिर । पहाडको शान्त काख, चारैतिर फैलिएको हरियाली र टाढासम्म देखिने हिमशृङ्खलाबीच रहेको नमोबुद्ध यतिबेला धार्मिक आस्थाले भरिँदैछ। कात्तिक शुक्ल पूर्णिमाको अवसरमा यहाँ लाग्ने तीनदिने ऐतिहासिक नमोबुद्ध जात्रा सोमबारदेखि सुरु हुँदैछ। बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि यो केवल पूजा र दर्शनको अवसर मात्र होइन, करुणा, त्याग र परोपकारको कथा पुस्तौँदेखि सम्झाउने महत्वपूर्ण धार्मिक पर्व पनि हो।
नमोबुद्ध नगरपालिका–११ मा रहेको यस पवित्रस्थलमा कात्तिक शुक्ल चतुर्दशीदेखि पूर्णिमा हुँदै प्रतिपदासम्म तीन दिन जात्रा लाग्ने परम्परा छ। जात्रामा नेपालका विभिन्न जिल्लाका साथै विदेशबाट समेत बौद्ध धर्मावलम्बी तथा श्रद्धालु सहभागी हुने गरेका छन्। मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अनुसार प्रत्येक वर्ष करिब ५० हजार भक्तजन नमोबुद्ध पुग्ने गर्छन्।
बघिनी र पाँच डमरुको जीवन बचाएको कथा
नमोबुद्धको धार्मिक महत्त्वसँग जोडिएको मूल कथा गौतम बुद्धको पूर्वजन्मसँग सम्बन्धित छ। किंवदन्तीअनुसार तत्कालीन पनौती राज्यका राजा महारथ र रानी सत्यवतीका तीन छोरामध्ये कान्छा राजकुमार एक दिन गन्धमान पर्वतको जङ्गलमा पुगे। त्यहाँ उनले भोकले छटपटाइरहेकी सुत्केरी बघिनी र उनका पाँच डमरु देखे।
भोकले कमजोर बनेकी बघिनी आफ्ना डमरुलाई बचाउन नसक्ने अवस्थामा पुगेपछि राजकुमारको मनमा करुणा जाग्यो। उनले आफ्नो शरीरको मासु काटेर बघिनीलाई खुवाए। अन्ततः उनले आफ्नो शरीर नै अर्पण गरेर बघिनी र उनका पाँच डमरुको जीवन बचाएको धार्मिक विश्वास छ।
त्यही त्याग र करुणाको स्मरणमा नमोबुद्धमा हरेक वर्ष जात्रा लाग्ने गरेको नमोबुद्धका मूल लामागुरु कान्छा लामा बताउनुहुन्छ। उहाँका अनुसार राजकुमारले जीवनदान दिएको स्थानमा पूजा गर्ने र दीप प्रज्वलन गर्ने परम्परा अहिले पनि निरन्तर छ।
धार्मिक विश्वासमा बघिनीलाई लक्ष्मी र उनका पाँच डमरुलाई भिक्षुका रूपमा मानिन्छ। राजकुमारको देहत्यागपछि उनका आमाबुबाले पनि त्यही क्षेत्रमा बाँकी जीवन चैत्यसेवामा बिताएको किंवदन्ती छ। उनीहरूलाई शङ्खेश्वरी अजि–अजिमाका नामले समेत चिनिने लामाको भनाइ छ।
रातभर बल्ने दीप र पितृ सम्झना
नमोबुद्ध जात्राको अर्को विशेष पक्ष दीप प्रज्वलन हो। जात्राको पहिलो रात भक्तजनले आफ्ना पितृको सम्झनामा रातभर दीप बाल्ने गर्छन्। रातभर बत्ती बाल्दा पितृलाई वर्षभरि उज्यालो प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहेको नमोबुद्ध गुठीका अध्यक्ष लोप्साङ बज्र लामाले बताउनुभयो।
दीप प्रज्वलनसँगै जात्रामा परम्परागत गीत तथा नृत्य प्रस्तुत गरिन्छ। धार्मिक अनुष्ठान, सांस्कृतिक प्रस्तुति र भक्तजनको सहभागिताले नमोबुद्धको वातावरणलाई थप उत्सवमय बनाउँछ।
विशेषगरी तामाङ र नेवार समुदायका भक्तजनको उल्लेख्य सहभागिता रहने जात्रामा सिन्धुपाल्चोक, सिन्धुली, रामेछाप, भक्तपुर, ललितपुर, काठमाडौँ, धादिङ र नुवाकोटलगायत जिल्लाबाट श्रद्धालु आउने गरेका छन्।
स्थानीय राकेश लामाका अनुसार जात्राको समयमा मात्र नभई वर्षभरि नै नमोबुद्धमा स्वदेशी तथा विदेशी बौद्ध धर्मावलम्बीको चहलपहल हुने गर्छ।
जात्रा तीन दिनमा सीमित छैन
नमोबुद्धको धार्मिक परम्परा कात्तिक पूर्णिमाको जात्रामा मात्र सीमित छैन। यहाँ भाद्र कृष्ण द्वादशी र चैत कृष्ण द्वादशीमा समेत विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिसहित मेला लाग्ने गर्छ।
भाद्र कृष्ण द्वादशीका दिन नमोबुद्धको खट पनौतीस्थित राजदरबारमा ल्याएर दुई दीपङ्कर बुद्ध र अजि–अजिमासहित जात्रा गर्ने परम्परा छ। राजकुमारको जन्मघरका रूपमा पनौतीस्थित तलेजु भवानी मन्दिरनजिक रहेको काशीवर्ण महावीरलाई मानिन्छ।
नमोबुद्धको इतिहास र धार्मिक आस्थाको प्रमाणका रूपमा गन्धमान पर्वतको टुप्पोमा राजकुमारको अस्थिपञ्जर सङ्कलन गरी स्तूप अर्थात् चैत्य निर्माण गरिएको अभिलेख संवत् ९७४ को रहेको बताइन्छ। पर्वतमा राजकुमारले बघिनीलाई आफ्नो शरीरको मासु खुवाइरहेको दृश्य कुँदिएको मूर्तिसमेत स्थापना गरिएको छ।
धर्मसँगै संस्कृति र पर्यटनको केन्द्र
नमोबुद्ध अहिले धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई सांस्कृतिक तथा पर्यटन गन्तव्यका रूपमा समेत विकसित हुँदै गएको छ। यहाँ विशाल गुम्बा, मन्दिर, चैत्य र ढुङ्गाबाट निर्मित बुद्धका मूर्तिहरू छन्। विभिन्न गुम्बामा बुद्ध पाठशालासमेत सञ्चालनमा छन्।
काठमाडौँबाट करिब ३२ किलोमिटर पूर्व र धुलिखेलबाट करिब १८ किलोमिटर दक्षिणमा रहेको नमोबुद्धसम्म पनौतीबाट शङ्खु उपत्यका हुँदै पुग्न सकिन्छ। धुलिखेलबाट पदयात्रा गर्दै पुग्ने पर्यटकका लागि पनि यो आकर्षक गन्तव्य हो।
नमोबुद्ध पुगेपछि धार्मिक स्थलको दर्शनसँगै वरपरका प्राकृतिक दृश्यले पनि यात्रालाई विशेष बनाउँछन्। यहाँबाट पनौतीका हरियाली बस्ती, पूर्व र उत्तरतर्फ फैलिएका हिमशृङ्खला तथा पहाडी भूभागको मनोरम दृश्य देख्न सकिन्छ।
करुणाको कथा बोकेको तीर्थस्थल
नमोबुद्धको विशेषता यसको भौगोलिक सुन्दरता वा प्राचीन संरचनामा मात्र सीमित छैन। राजकुमारले आफ्नै शरीर अर्पण गरेर प्राणीको जीवन बचाएको कथा यहाँको धार्मिक चेतनाको केन्द्रमा छ। त्यसैले नमोबुद्धमा हुने जात्रा पूजा, दीप प्रज्वलन र सांस्कृतिक उत्सवसँगै करुणा, त्याग र परोपकारको सन्देशसँग जोडिएको छ।
हरेक वर्ष हजारौँ भक्तजन यही विश्वास र आस्थाका साथ नमोबुद्ध पुग्छन्। उनीहरूका लागि यो यात्रा एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई अरूको जीवनका लागि आफूले गर्न सक्ने त्याग र करुणाको स्मरण पनि हो। यही कारण नमोबुद्धको जात्रा समयसँगै परम्परा, आस्था, संस्कृति र पर्यटनलाई एकै ठाउँमा जोड्ने महत्वपूर्ण धार्मिक उत्सवका रूपमा स्थापित हुँदै आएको छ।
