बालुवामा सुन फलाउँदै कञ्चनपुरका किसान : बगर खेतीले ल्याएको आर्थिक क्रान्ति
काठमाडौँ, बैशाख २२ । कुनै समय वर्षायाममा उर्लिने बाढी र हिउँदमा सेताम्मे बालुवा मात्र देखिने कञ्चनपुरका नदी किनारका बगरहरू अहिले ‘सुन’ फलाउने थलोमा परिणत भएका छन् । अनुपयुक्त मानिने ती उजाड बगरमा यतिबेला हरियाली छाएको छ र यहाँका किसानको जीवनशैलीमा समेत निकै ठूलो बदलाव आएको छ ।
कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटा नगरपालिका भएर बहने दोदा, वनहरा र स्याली नदीका तटीय क्षेत्रमा अहिले व्यावसायिक तरकारी खेतीको लहर चलेको छ। विगत साढे दुई दशकदेखि बगरमा पसिना बगाउँदै आएका किसानहरूले यसैलाई आफ्नो समृद्धिको बलियो आधार बनाएका छन् ।
पौरखको फल : बालुवामा हरियाली
शुक्लाफाँटा नगरपालिका-१२ का ठगी राना यस क्षेत्रका पुराना किसान हुनुहुन्छ। विगत २५ वर्षदेखि बगर खेतीमा सक्रिय उहाँ भन्नुहुन्छ, “माघमा बीउ रोपेपछि वैशाखदेखि प्रतिफल हात पर्न थाल्छ। एक सिजनमा झण्डै दुई लाख रुपैयाँसम्म कमाइ हुन्छ ।” उहाँको बारीमा अहिले लौका, काँक्रा, तरबुजा, प्याज र गोलभेँडा लटरम्म छन् । राना जस्तै २० भन्दा बढी परिवारले यस क्षेत्रमा सामूहिक रूपमा खेती गरेर आफ्नो घरखर्च मात्र चलाएका छैनन्, मनग्य बचत समेत गरिरहेका छन् ।
बजारको फेरिँदो रूप : वस्तु विनिमयदेखि नगदसम्म
कुनै समय यहाँका किसानले उब्जाएको तरकारी गोरुगाडामा राखेर गाउँ-गाउँ पुर्याउँथे र अन्नसँग साट्थे । तर, अहिले समय बदलिएको छ। स्थानीय किसान उपदेव रानाका अनुसार अहिले व्यापारीहरू आफैँ गाडी लिएर बारीमै पुग्छन् । यद्यपि, केही किसानले अझै पनि गहुँ र अन्य अन्नसँग तरकारी साट्ने पुरानो ‘वस्तु विनिमय’ प्रथालाई जोगाइराखेका छन् । सुखी रानाको अनुभवमा नगदमा भन्दा अन्नसँग साट्दा बढी फाइदा हुने गर्छ ।
चुनौती चिर्दै आम्दानीको बाटो
बगर खेती सुन्दा जति आकर्षक छ, उति नै कष्टकर पनि छ। बालीलाई स्याल र अन्य जङ्गली जनावरबाट जोगाउन किसानहरू रातभर झुपडी बनाएर बगरमै बस्छन्। पछिल्लो समय जङ्गली जनावर रोक्न प्लाष्टिकको नेट प्रयोग हुन थालेको छ। वनहरा नदीको बगरमा खेती गर्ने सरस्वती रानाले गत वर्ष ३ लाख रुपैयाँ कमाइन् । “बिउ, मल र घेराबारमा ५० हजार जति खर्च हुन्छ, बाँकी सबै नाफा हो,” उनी उत्साहका साथ सुनाउँछिन् ।
भारतीय दबदबाबाट आत्मनिर्भरतातर्फ
कुनै समय कञ्चनपुरका यी बगरहरूमा भारतीय किसानहरूको वर्चस्व थियो। तर, स्थानीय किसानले भारतीयबाटै सीप सिकेर अहिले आफैँ दक्ष भएका छन्। स्याली नदीको बगरमा मात्रै वडा नं ३ देखि १२ सम्मका १०० भन्दा बढी परिवार यसमा आबद्ध छन् । तातो बालुवामा रोग-कीरा कम लाग्ने भएकाले पनि यहाँको उत्पादन स्वस्थ र लागत कम हुने किसान इतवरिया रानाको भनाइ छ ।
स्थानीय अर्थतन्त्रमा टेवा
हाल स्याली, सनवोरा र दोदा नदीका बगरमा गरी करिब ६ सय किसान परिवार तरकारी खेतीमा होमिएका छन् । शुक्लाफाँटा नगरपालिका–१२ का वडाअध्यक्ष नवल सिंह रानाका अनुसार बगर खेतीबाट मात्रै वार्षिक २ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको तरकारी उत्पादन हुने गरेको छ ।
“मेहनत गर्ने हो भने बगर पनि कसरी आयआर्जनको स्रोत बन्दो रहेछ भन्ने गतिलो उदाहरण यहाँका किसानले दिएका छन्,” वडाअध्यक्ष राना भन्नुहुन्छ, “उचित प्रविधि र बजार व्यवस्थापनमा थप सहयोग पुर्याउन सके बगर खेतीले कञ्चनपुरको आर्थिक मुहार अझै बदल्ने निश्चित छ ।”
यो सफलताको कथाले प्रष्ट पार्छ कि मेहनत र सीप हुने हो भने बालुवामा पनि सुन फलाउन सकिन्छ र उजाड बगरलाई पनि समृद्धिको बगैँचा बनाउन सकिन्छ ।
