एउटा ज्वालामुखी विस्फोट, जसले निम्त्यायो युरोपमा ‘ब्ल्याक प्लेग’को महाविपत्ति

१४औँ शताब्दीमा युरोपमा ‘ब्ल्याक प्लेग’को ताण्डव मच्चियो। करोडौँ मानिसको ज्यान लिने गरी फैलिएको त्यो महामारी इतिहासकै सबैभन्दा भयानक घटनामध्ये एक थियो। तर, के तपाईँले कहिल्यै सोच्नुभएको छ– त्यो महाविपत्तिको सुरुवात हजारौँ माइल टाढा भएको एउटा ज्वालामुखी विस्फोटबाट भएको हुन सक्छ?

सुन्दा कुनै चलचित्रको कथा जस्तो लागे पनि हालै सार्वजनिक भएको वैज्ञानिक अनुसन्धानले यस्तै रोचक तथ्य बाहिर ल्याएको छ। रुखका पुराना घेरा (Tree rings), बरफका नमुना र ऐतिहासिक दस्तावेजहरूको विश्लेषणले देखाएको छ कि एउटा ज्वालामुखी विस्फोटले मौसममा ल्याएको बदलाव नै अन्ततः युरोपमा प्लेग भित्रिने कारण बन्यो।

आकाश ढाक्ने खरानी र भोकमरीको संकेत
डिसेम्बर ४ मा ‘कम्युनिकेसन्स अर्थ एण्ड इन्भाइরনमेन्ट’ जर्नलमा प्रकाशित अध्ययन अनुसार, सन् १३४५ को आसपास उष्णकटिबंधीय (Tropics) क्षेत्रमा कतै एउटा शक्तिशाली ज्वालामुखी विस्फोट भयो। त्यसबाट निस्किएको खरानीको बादलले विश्वभरको वायुमण्डल ढाक्यो र युरोपको आकाशलाई अन्धकारमय बनाइदियो।

जर्मनीको ‘लाइबनिज इन्स्टिच्युट’का इतिहासकार मार्टिन बाउच र बेलायतको क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका वैज्ञानिक उल्फ बुन्टजेनका अनुसार त्यो खरानी लामो समयसम्म वायुमण्डलमा रह्यो। नतिजास्वरूप, युरोपको मौसम एकाएक चिसो र ओसिलो भयो। लगातारको वर्षा र चिसोले दक्षिणी युरोप र भूमध्यसागरीय क्षेत्रमा बालीनाली सखाप बनायो। अन्नको चरम अभाव भयो, मूल्य आकासियो र क्षेत्रलाई भोकमरीले गाँज्यो।

जब अन्नसँगै ‘काल’ भित्रियो
दुःखको कुरा, विपत्ति भोकमरीमा मात्र सीमित रहेन। भोकमरीको चपेटाबाट आफ्ना नागरिकलाई बचाउन सन् १३४७ मा भेनिस र जेनोआजस्ता इटालीका प्रमुख शहरहरूले ‘ब्ल्याक सी’ (कालो सागर) वरपरका मङ्गोल नियन्त्रित क्षेत्रहरूबाट अन्न आयात गर्ने निर्णय गरे।

जीवन बचाउने आशामा ल्याइएको त्यही अन्न बोकेका जहाजहरू नै युरोपका लागि ‘काल’ बनेर फर्किए।

ती व्यापारिक जहाजहरूमा अन्न मात्र थिएन। सन् १३३८ तिर मध्य एसियामा उत्पत्ति भएको ‘येर्सिनिया पेस्टिस’ (Yersinia pestis) नामक ब्याक्टेरिया, जुन त्यतिबेलासम्म ब्ल्याक सी क्षेत्रका मुसाहरूमा फैलिसकेको थियो, तिनै जहाजमा सवार भएर युरोप छिर्‍यो। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार इटालीका बन्दरगाहहरूमा जहाँ–जहाँ ती अन्नका जहाज पुगे, त्यहीँ–त्यहीँ सन् १३४७ मा प्लेगको पहिलो संक्रमण देखिएको थियो।

रुखका घेराले खोलेको रहस्य
त्यस समयको मौसम कस्तो थियो भनेर बुझ्न वैज्ञानिकहरूले स्पेनको पिरेनीज पर्वतका पुराना रुखहरूको अध्ययन गरेका थिए। त्यहाँका रुखहरूमा सन् १३४५, १३४६ र १३४७ का घेराहरू अनौठो किसिमका ‘नीलो’ रङका देखिए। यस्तो ‘ब्लु रिङ’ ले त्यस समयमा अत्यधिक चिसो र ओसिलो मौसम रहेको संकेत गर्छ।

त्यस बेलाका ऐतिहासिक लेखोटहरूमा पनि आकाश सधैं बादलले ढाकिएको र चन्द्रग्रहणहरू असाध्यै अँध्यारो देखिएको उल्लेख छ, जसले ज्वालामुखीको खरानी वायुमण्डलमा थियो भन्ने पुष्टि गर्छ।

महामारी र विश्वव्यापीकरणको पाठ
अन्वेषकहरू भन्छन्– व्यापारिक मार्गबाट ढिलो–चाँडो प्लेग युरोप पुग्ने नै थियो होला। तर, ज्वालामुखी विस्फोट, मौसम परिवर्तन, बाली विनाश र त्यसपछिको अन्न आयातको श्रृंखलाले यो महामारीलाई एकैपटक धेरै शहरहरूमा र आक्रामक रूपमा फैलिन मद्दत गर्यो।

यो घटना भूगर्भ, जलवायु, कृषि र अर्थतन्त्रको एउटा भयानक चक्र (Perfect storm) थियो। साथै, यसले विश्वव्यापीकरण (Globalization) ले कसरी शताब्दीयौंदेखि महामारी फैलाउन भूमिका खेल्दै आएको छ भन्ने कुरालाई पनि उजागर गरेको छ– जसरी आधुनिक युगमा कोभिड–१९ विश्वभर फैलियो, त्यसरी नै १४औँ शताब्दीमा व्यापारिक जहाजहरूले ‘ब्ल्याक प्लेग’लाई निम्तो दिएका थिए।