काठमाडौँ । भित्तामा सिल्भर डक्ट टेपले टाँसिएको एउटा साधारण केरा र त्यसलाई ‘कला’ नाम दिएर ६० लाख  डलरमा भएको बिक्री — मौरिजियो काटेलान  को सिर्जना ‘कमेडियन’  हालका वर्षहरूमा कला जगतकै सबैभन्दा ठूलो विवाद र चर्चाको विषय बन्यो। तर, यो केवल एउटा केराको कथा मात्र होइन; यसको पछाडि कला इतिहास, व्यङ्ग्य र चर्चित बन्ने रणनीतिहरूको शताब्दीऔँ पुरानो रहस्य लुकेको छ।

भाइरल सनसनी र आश्चर्यजनक मूल्य

डिसेम्बर २०१९ मा ‘आर्ट बासेल मियामी बीच’  को भीआईपी उद्घाटनका क्रममा यो कलाकृति पहिलोपटक सार्वजनिक गरिएको थियो। जहाँ लेओनार्डो डिकाप्रियो जस्ता चर्चित हलिउड स्टारहरू र करोडौँ डलरका बहुमूल्य चित्रकलाहरू राखिएका थिए, त्यहाँ सबैको ध्यान भने भित्तामा टेपले टाँसिएको केराले खिच्यो।

सुरुमा यसका दुई संस्करणहरू $१,२०,००० मा बिक्री भएका थिए भने तेस्रो संस्करण $१,५०,००० मा बिक्री भयो। खरिदकर्ताहरूलाई यो कलाकृतिको प्रामाणिकताको प्रमाणपत्रका साथै केरा कुहिएपछि कसरी नियमित रूपमा फेर्ने भन्ने निर्देशिकासमेत दिइएको थियो।

सोही घटना इन्टरनेटमा भाइरल बन्यो र यसले सामाजिक सञ्जालमा मीम  हरूको बाढी नै ल्याइदियो। त्यसपछि सन् २०२४ मा यसको दोस्रो संस्करण लिलामीमा पुन: बिक्री हुँदा यसको मूल्य ह्वात्तै बढेर $६२.४ लाख  पुग्यो। यति ठूलो रकम एउटा केराका लागि खर्चिएको देखेपछि विश्वभरका विश्लेषकहरू र सर्वसाधारणमाझ पुन: चर्को बहस छेडियो।

४०० वर्ष पुरानो व्यङ्ग्य र विवादको परम्परा

काटेलानको यो कदम नयाँ जस्तो देखिए पनि कला इतिहासमा यो रणनीति शताब्दीऔँ पुरानो हो।

• प्रवचन र विवाद : ४०० वर्षअघि कारवागियो ले आफ्ना धार्मिक चित्रहरूमा देखाएको हिंसा र अँध्यारोपनले तत्कालीन समाजमा विवाद र चर्चा ल्याएको थियो। १९औँ शताब्दीका दिग्गज कलाकारहरू जस्तै मोनेट, म्याने, र सेजानका नयाँ शैलीहरूलाई पनि सुरुमा आलोचकहरूले तीव्र उपहास गरेका थिए।

• सजिलो र परिचित विषयवस्तु: काटेलानका यसअघिका चर्चित कलाकृतिहरू—जस्तै उल्कापिण्डले किचिएका पोप  वा घुँडा टेकेर प्रार्थना गरिरहेका एडोल्फ हिटलर —सबैले चिन्न सक्ने विषयमा आधारित थिए। उनी जटिल कला सिद्धान्तभन्दा पनि सर्वसाधारणले बुझ्न सक्ने र हाँसो वा व्यङ्ग्यमार्फत शक्तिशाली संस्थाहरूमाथि प्रश्न उठाउने शैली अपनाउँछन्।

• कला बजारमाथि नै व्यङ्ग्य: सन् १९९९ मा काटेलानले आफ्ना आर्ट डिलर मासिमो डे कार्लोलाई नै भित्तामा डक्ट टेपले टाँसिदिएका थिए। ठीक २० वर्षपछि उनले सोही डक्ट टेप प्रयोग गरेर केरा टाँसे—जसको मुख्य उद्देश्य कला बजारको व्यापारिक संस्कृतिलाई व्यङ्ग्य गर्नु थियो।

केरा नै किन?

कलामा केराको प्रयोग नौलो होइन। यसअघि एन्डी वारहोल लगायतका कलाकारहरूले पनि केराको चित्र प्रयोग गरिसकेका छन्। १६औँ शताब्दीदेखि नै ‘स्टिल लाइफ’ कलामा खाद्यवस्तुको प्रयोग गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ।

मार्सेल दुचाम्प  ले १०० वर्षअघि नै “रेडीमेड”  अर्थात् दैनिक जीवनका साधारण वस्तुहरूलाई कलाको रूपमा प्रस्तुत गर्ने अवधारणा ल्याइसकेका थिए। काटेलानले पनि सोही परम्परालाई पछ्याउँदै वास्तविक केराको प्रयोग गरे, जुन केही दिनमा कुहिएर जान्छ।

काटेलानको ‘कमेडियन’ ले कला के हो र यसको मूल्य कसरी निर्धारण हुन्छ भन्ने विषयमा विश्वव्यापी बहस सिर्जना गर्न सफल भएको छ। यसले केरालाई मात्र होइन, कला जगत्‌को व्यापारिक स्वरूपलाई नै विश्वसामु नाङ्गो पारिदिएको छ।(स्रोतः बीबीसी)