जलविद्युत् आयोजनाको मारमा मिस्त्रीखोलाको पर्यावरण र जैविक विविधता
काठमाडौँ, जेठ ९ । म्याग्दीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका-४ नारच्याङस्थित ‘ऊर्जा गाउँ’का रूपमा चिनिने क्षेत्रमा जलविद्युत् विकासले आर्थिक समृद्धि ल्याए पनि स्थानीय पर्यावरण र पारिस्थितिकीय प्रणालीमा भने गम्भीर संकट निम्त्याएको छ। तीव्र रूपमा निर्माण भइरहेका जलविद्युत् आयोजनाका कारण स्थानीय मिस्त्रीखोलाको प्राकृतिक स्वरूप मात्र फेरिएको छैन, त्यहाँका जलचर र वन्यजन्तुको अस्तित्वसमेत संकटमा परेको छ ।
खोला सुरुङमा छिरेपछि जलचरको बासस्थान रित्तियो
वि.सं. २०७७ मा ४२ मेगावाटको मिस्त्रीखोला जलविद्युत् आयोजना निर्माण भएपछि खोलाको ठूलो हिस्सा सुरुङतर्फ मोडिएको छ। नियमअनुसार नदीको प्राकृतिक प्रवाहलाई कायम राख्न १० प्रतिशत पानी छाड्नुपर्ने प्रावधान भए तापनि, हिउँदका महिना (मंसिरदेखि जेठसम्म) खोलाको सतह अत्यधिक घट्दा असला माछा र पाहाजस्ता जलचरहरू लोप हुन थालेका छन् ।
स्थानीय अविन चोचाङ्गीका अनुसार, पानीको सतह घट्दा जलचरले आफ्नो प्राकृतिक बासस्थान छाडेका छन् । “पहिले खोलामा प्रशस्त माछा र पाहा पाइन्थे, अहिले खोला सुकेपछि सबै हराए,” उनी भन्छन् । यसले नदीमा आधारित जैविक चक्रलाई नै खलबल्याइदिएको छ ।
विस्थापित हुँदै परम्परागत पेशा र पर्यटन
वातावरणीय ह्रासको प्रत्यक्ष असर स्थानीय अर्थतन्त्रमा पनि देखिएको छ । मिस्त्रीखोलाको चिसो पानीमा पाइने प्रख्यात ‘असला माछा’ हराउँदा माछा मारेर जीविकोपार्जन गर्नेहरू मजदुरी र खेतीपातीमा लाग्न बाध्य भएका छन् । यति मात्र होइन, पर्यटकीय स्थल भुरुङ्ग तातोपानीका होटलहरूमा स्थानीय असला माछाको माग उच्च भए पनि अहिले बाहिरबाट माछा आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ, जसले स्थानीय पर्यटनको मौलिकतामा समेत धक्का पुर्याएको छ ।
बहुआयामिक वातावरणीय संकट
नारच्याङका वडा अध्यक्ष लोकबहादुर फगामीका अनुसार जलविद्युत् आयोजनाले भौतिक पूर्वाधार दिए पनि प्रकृतिमा भने ठूलो क्षति पुर्याएको छ । खोला सुक्नुका साथै पानीका परम्परागत मुहानहरू सुक्न थालेका छन् । जलचर मात्र होइन, नजिकका वनजंगलबाट वन्यजन्तुहरूले समेत बासस्थान छाड्न थालेका छन् ।
यस क्षेत्रमा ७१ मेगावाटको निलगिरि, ५ मेगावाटको घलेम्दीखोला, र ६.५ मेगावाटको रेलेखोला जस्ता आधा दर्जन आयोजना सञ्चालनमा छन् भने अन्य ठूला आयोजनाहरू निर्माणको चरणमा छन् । एउटै क्षेत्रमा धेरै आयोजना केन्द्रित हुँदा र वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (EIA) को कार्यान्वयन फितलो हुँदा पारिस्थितिकीय संकट चुलिएको छ ।
निष्कर्ष
जलविद्युत् आयोजनाले राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र स्थानीय पूर्वाधारमा योगदान दिए पनि “क्लिन इनर्जी” को नाममा प्राकृतिक नदीहरूलाई “ड्राइ बेड” (सुक्खा बगर) मा परिणत गर्नुले दीर्घकालीन वातावरणीय जोखिम निम्त्याएको छ । १० प्रतिशत पानी छाड्ने नियमले मात्र जलचर र स्थानीय पर्यावरणको संरक्षण हुन सक्दैन भन्ने मिस्त्रीखोलाको वर्तमान अवस्थाले स्पष्ट पारेको छ । विकास र पर्यावरणबीचको सन्तुलन मिलाउन नसके नारच्याङका खोलाहरू आगामी दिनमा केवल ऐतिहासिक नाममा मात्र सीमित हुने देखिन्छ ।
