इस्लामावाद, ९ जेष्ठ । भारत र पाकिस्तानबीचको सार्वजनिक सम्बन्ध अहिले पनि शत्रुतापूर्ण र तिक्ततापूर्ण देखिन्छ। तर, पर्दापछाडि भने दुवै देश संवाद र संयमताका लागि अनौपचारिक माध्यमबाट अगाडि बढ्न खोजेको संकेतहरू मिल्न थालेका छन्।

विशेष गरी, मे २०२५ मा भएको भारत–पाकिस्तान युद्धको वार्षिकोत्सव मनाइँदै गर्दा भारतीय सत्तारुढ दल भाजपाको वैचारिक मातृसंस्था राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) का एक शीर्ष नेताको अभिव्यक्तिले सबैको ध्यान खिचेको छ।

आरएसएसको ‘यू-टर्न’: के भन्छन् होसबोले?
हिन्दुत्व विचारधाराका प्रमुख व्याख्याता तथा आरएसएसका महासचिव दत्तात्रेय होसबोलेको पछिल्लो अन्तर्वार्ताले भारतीय राजनीतिमा तरंग पैदा गरेको छ। उनले भनेका छन्, “हामीले संवादका ढोकाहरू बन्द गर्नु हुँदैन। वार्ताका लागि हामी सधैं तयार रहनुपर्छ।”

प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र उनको सरकारले “आतंकवाद र वार्ता सँगै जान सक्दैन” भन्दै पाकिस्तानसँगको संवाद वर्षौंदेखि बन्द गरेको अवस्थामा होसबोलेको यो टिप्पणीलाई अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ। स्मरणीय छ, सन् २०२५ को अप्रिलमा कश्मीरको पहलगाममा २६ जना पर्यटकको ज्यान जाने गरी भएको आक्रमणपछि दुई देशबीच चार दिने युद्ध भएको थियो।

पाकिस्तानले होसबोलेको यो टिप्पणीको स्वागत गरेको छ। पाकिस्तानी परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता ताहिर अन्दाबीले भने, “हामी भारतको आधिकारिक प्रतिक्रिया पर्खिरहेका छौं।”

पर्दापछाडि के भइरहेको छ? (ट्र्याक २ कूटनीति)
विश्लेषकहरूका अनुसार, सार्वजनिक रूपमा आरोप–प्रत्यारोप जारी रहे पनि विगत एक वर्षदेखि दुई देशका पूर्व अधिकारी, अवकाशप्राप्त सैन्य अधिकारी र बुद्धिजीवीहरूबीच ‘ट्र्याक १.५’ र ‘ट्र्याक २’ ढाँचामा छलफलहरू भइरहेका छन्।

पूर्व पाकिस्तानी कूटनीतिज्ञ जौहर सलिमका अनुसार मस्कट, दोहा, थाइल्याण्ड र लन्डनमा यस्ता करिब चारवटा बैठकहरू भइसकेका छन्। यी बैठकहरूले कुनै ठूलो सम्झौता नगरे पनि गलत बुझाइ कम गर्न र औपचारिक वार्ताको आधार तयार पार्न ‘सेफ्टी भल्भ’ को काम गरेको बताइएको छ।

बदलिँदो भू-राजनीति र अमेरिकी दबाब
भारत र पाकिस्तानको यो फेरिएको लयको पछाडि बदलिँदो वैश्विक राजनीतिको ठूलो हात रहेको विज्ञहरू बताउँछन्। जर्जटाउन विश्वविद्यालयका प्रोफेसर इरफान नुरुद्दीनका अनुसार, “मोदी सरकारले पाकिस्तान विरोधी कडा भाषणबाजीका कारण आफूलाई एउटा कुनामा सीमित गरेको छ। अहिले आरएसएस वा पूर्व सेनापतिहरू मार्फत संवादको कुरा बाहिर ल्याउनु भनेको सरकारका लागि राजनीतिक ‘कभर’ तयार पार्नु हो।”

यसैबीच, अमेरिका र पाकिस्तानको सम्बन्धमा पनि सुधार आएको छ। पाकिस्तानी सेना प्रमुख जनरल असिम मुनिरले अमेरिका र इरानबीचको तनाव कम गर्न मध्यस्थता गरेको चर्चाले वासिङ्टनमा पाकिस्तानको साख बढेको छ। अर्कोतर्फ, व्यापार र अध्यागमनका मुद्दामा भारत र अमेरिकाबीच केही खटपट देखिएको छ। यसले गर्दा भारतले पाकिस्तानलाई एक्ल्याउने रणनीतिमा पहिले जस्तो अमेरिकी साथ नपाउन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

चुनौती अझै कायमै
सम्बन्ध सुधारका प्रयासहरू भए पनि सीमामा तनाव र कडा बयानबाजी रोकिएको छैन। हालै भारतीय सेना प्रमुख जनरल उपेन्द्र द्विवेदीले पाकिस्तानलाई कडा चेतावनी दिँदै “इतिहास वा भूगोलको हिस्सा रहने कि नरहने” भन्ने निर्णय पाकिस्तानकै हातमा रहेको बताएका थिए। यसको जवाफमा पाकिस्तानी सेना ले उक्त बयानलाई “अहंकारी र अदूरदर्शी” भन्दै आणविक शक्ति सम्पन्न छिमेकीलाई धम्की दिनु “रणनीतिक टाट पल्टिएको” संकेत भएको टिप्पणी गरेको छ।

साथै, ‘सिन्धु जल सम्झौता’को विवाद र अन्तर्राष्ट्रिय अदालतको पछिल्लो फैसलाले पनि दुई देशबीचको अविश्वासको खाडल अझै गहिरो रहेको पुष्टि गर्छ।

कूटनीतिज्ञ जौहर सलिम भन्छन्, “भारतीय रणनीतिक वृत्तमा पाकिस्तानसँग कुन हदसम्म जोडिने भन्नेबारे बहस त सुरु भएको छ, तर औपचारिक वार्ता नै सुरु गर्ने राजनीतिक इच्छाशक्ति भने अझै स्पष्ट भइसकेको छैन।”

भारत र पाकिस्तानका यी ‘बेबी स्टेप्स’ (साना कदम) ले भविष्यमा दिगो शान्तिको बाटो तय गर्छन् या यो केवल रणनीतिक चाल मात्र हो, त्यो भने समयले नै बताउनेछ।(स्रोतः अलजाजीरा)