भोजपुरका लेकमा ‘नगद’ फलाउँदै किसान : अन्न छाडेर जडीबुटीतिर

काठमाडौँ, असार १८ । भोजपुरका उच्च लेकाली भेगमा हिजोआज एउटा नयाँ लहर चलेको छ, परम्परागत मकै र कोदोको साटो बहुमूल्य जडीबुटी फलाउने लहर । लेकाली सिरेटो र चिसो हावापानीसँग जुध्दै आएका यहाँका किसानका लागि हिजो गाउँघरमा ‘झारपात’ सम्झिने गरिएका चिराइतो, सतुवा र पाँचऔँले अहिले मुख्य आम्दानीको स्रोत अर्थात् ‘नगद’ बनेका छन् ।

कुनै समय पाखाभित्तामा आफैँ उम्रने जडीबुटीलाई अहिले किसानले व्यावसायिक रूपमा बारीमा सजाउन थालेका छन् । परम्परागत खेतीबाट परिवार पाल्न धौधौ हुने यहाँका बासिन्दा अहिले जडीबुटी खेतीका कारण आर्थिक रूपमा सबल बन्दै गएका छन् ।

बारीभरि चिराइतो, गोजीभरि दाम
भोजपुरका किसान नूर्वू शेर्पाको कथा अहिले धेरैका लागि प्रेरणा बनेको छ । उनले आफ्नो बारीमा ४० हजारभन्दा बढी चिराइतोका बिरुवा रोपेका छन् । खेतीलाई व्यवस्थित बनाउन उनले तीन किलोग्राम चिराइतोको बीउ समेत छरेका छन् । नूर्वू भन्छन्, “पहिले अन्नबाली लगाउँदा निकै दुःख हुन्थ्यो, तर प्रतिफल कम थियो । अहिले जडीबुटीबाट मात्रै वार्षिक ४ देखि ५ लाख रुपियाँ सम्म आम्दानी भइरहेको छ ।”

उनी मात्र होइन, भोजपुरका माथिल्लो भेगका अधिकांश किसान अहिले जडीबुटीकै भरमा छन् । स्थानीय व्यवसायी प्रेमदोर्ची शेर्पाका अनुसार जडीबुटीको बजार भाउले किसानलाई झन् उत्साहित बनाएको छ । गत वर्ष चिराइतो प्रतिमन (४० केजी) ३० देखि ३५ हजार रुपियाँ सम्ममा बिक्री भएको थियो । चिराइतोसँगै सतुवा, लोड, सल्ला र पाँचऔँले जस्ता जडीबुटीले भोजपुरको पहिचान फेरिदिएको छ ।

राज्यको साथ र फेरिँदो जीवनस्तर
जडीबुटी खेतीको यो विस्तारमा डिभिजन वन कार्यालय भोजपुरले पनि बलियो जग हालिदिएको छ । कार्यालयले किसानलाई प्राविधिक ज्ञान, बीउबिजन र आर्थिक अनुदान दिएर प्रोत्साहन गरिरहेको छ । वन अधिकृत नुर मुहम्मद मियाका अनुसार यस वर्ष ‘प्राकृतिक जडीबुटी संरक्षण तथा व्यवस्थापन’ कार्यक्रमअन्तर्गत ६ जना किसानलाई जनही १ लाख रुपियाँ का दरले अनुदान उपलब्ध गराइएको छ ।

राज्यले दिएको यो सानो सहयोगले किसानलाई जोखिम मोल्न र ठूलो स्तरमा खेती विस्तार गर्न आँट दिएको छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालयका नायब सुब्बा कपुरसिंह धामीले स्थलगत अनुगमनका क्रममा किसानले उदाहरणीय काम गरेको र राज्यको लगानीको सही सदुपयोग भएको बताए ।

स्वदेशमै रोजगारीको सुगन्ध
भोजपुरमा जडीबुटीको सुगन्धसँगै रोजगारीका अवसर पनि भित्रिएका छन् । गाउँका युवाहरू खाडी मुलुक जानुको साटो आफ्नै पाखा पखेरामा गोडमेल र संरक्षणमा व्यस्त देखिन्छन् । वैदेशिक रोजगारीको निर्भरता घट्दै जानु र गाउँमै बसेर लाखौँ रुपियाँ कमाउन सकिने भएपछि यहाँको सामाजिक परिवेश नै बदलिएको छ ।

अन्नबाली उत्पादन नहुने भिरालो र चिसो जमिन अहिले किसानका लागि ‘सुन फल्ने टुक्रा’ सावित भएका छन् । यदि बजारको व्यवस्थापन अझै सहज हुने र प्रशोधन केन्द्रहरू गाउँमै खुल्ने हो भने भोजपुर मात्र होइन, नेपालका सबै लेकाली भेगका किसानको जीवनस्तरमा जडीबुटीले क्रान्ति नै ल्याउने निश्चित छ ।