जीवन र मृत्युको परिभाषा बदल्दै ‘अमर’ समुद्री जीव: काटिएका अंग नमरी वर्षौँसम्म जीवितै रहने खुलासा

न्युफाउन्डल्याण्ड (एजेन्सी), २० जेष्ठ ।  वैज्ञानिकहरूले समुद्री जीवको एउटा यस्तो अनौठो क्षमता फेला पारेका छन्, जसले जीवन र मृत्युको परम्परागत परिभाषालाई नै चुनौती दिएको छ। उत्तर एटलान्टिक महासागरमा पाइने ‘सोलस फेब्रिसी’ नामक एक प्रकारको समुद्री काँक्रो का काटिएका अंगहरू नमरीकन वर्षौँसम्म स्वतन्त्र रूपमा जीवित रहन सक्ने तथ्य सार्वजनिक भएको छ।

वैज्ञानिकहरूले यसलाई ‘टिस्यु अमरत्व’ को संज्ञा दिएका छन्। बुधबार प्रतिष्ठित जर्नल ‘साइन्स एडभान्सेस’ मा प्रकाशित अध्ययनअनुसार, यो जीवको शरीरबाट अलग भएका टुक्राहरू कुहिएर सकिनुको साटो उल्टै निको हुने र बढ्ने गरेको पाइएको छ।

दुर्घटनाबाट सुरु भएको अनुसन्धान
यो खोज संयोगवश भएको हो। क्यानडाको मेमोरियल युनिभर्सिटीकी शोधकर्ता सारा जब्सनका अनुसार, प्रयोगशालामा ट्याङ्कबाट एउटा समुद्री काँक्रो निकाल्दा त्यसका केही खुट्टाहरू सिसामा टाँसिएरै छुटेका थिए। सामान्यतया यस्ता टुक्राहरू केही घण्टामा मर्छन् भन्ने अनुमान गरिन्छ। तर, ती खुट्टाहरू हप्तौँ र महिनौँसम्म पनि जीवितै रहेपछि वैज्ञानिकहरू अचम्ममा परेका थिए।

अनुसन्धानका लागि वैज्ञानिकहरूले उक्त जीवको खुट्टा, मुख्य शरीर र टेन्टाकल  का टुक्राहरूलाई छुट्टै राखेर प्रयोग गरेका थिए। ती टुक्राहरूले मुख नभए पनि समुद्री पानीबाट सिधै पोषक तत्व सोसेर आफूलाई जीवित राखेको पाइयो।

‘जोम्बी टिस्यु’: न पूर्ण जीवित, न मृत
अध्ययनकी मुख्य लेखक सारा जब्सनले यी टुक्राहरूलाई मायाले ‘जोम्बी’ भन्ने गरिएको बताइन्। “यी टुक्राहरूले जीवन र मृत्युको बीचको रेखामा टेकेका छन्,” उनले भनिन्। “यी टुक्राहरू पुनरुत्पादन भएर नयाँ पूर्ण जीवमा विकसित हुँदैनन्, तर यिनका कोषहरूले  भने आफ्नो कार्य सुचारु राख्छन्। काटिएको तीन वर्षभन्दा बढी समय भइसक्दा पनि यिनीहरूमा कोष मर्ने  वा सड्ने कुनै संकेत देखिएको छैन।”

छेपारोले आफ्नो पुच्छर फाल्ने र फेरि पलाउने कुरा सामान्य भए पनि, छेपारोको शरीरबाट अलग भएको पुच्छर आफैँ वर्षौँसम्म जीवित रहन सक्दैन। तर, समुद्री काँक्रोको हकमा भने अलग भएको अंगले आफैँलाई निको पार्ने, प्रतिक्रिया दिने र चलमल गर्ने समेत गरेको पाइयो।

मानव उपचारमा क्रान्ति ल्याउन सक्ने अपेक्षा
यो खोजले चिकित्सा विज्ञानमा ठूलो ढोका खोल्न सक्ने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ। यसले मानिसको घाउ निको पार्ने प्रक्रिया, टिस्यु मेन्टेनेन्स र उमेर बढ्ने (aging) प्रक्रियालाई बुझ्न मद्दत पुग्नेछ।

विशेषगरी, सन् १९५१ देखि प्रयोगशालामा प्रयोग हुँदै आएका ‘हेला सेल्स’ क्यान्सर रोगी हेन्रिएटा ल्याक्सको शरीरबाट लिइएको अमर कोष) को विकल्पमा यी समुद्री काँक्रोका कोषहरू प्रयोग हुन सक्ने सम्भावना छ। ‘हेला सेल्स’ लाई जीवित राख्न निकै जटिल र जीवाणुरहित वातावरण चाहिन्छ, तर समुद्री काँक्रोको टिस्यु भने फोहोर र ब्याक्टेरियायुक्त प्राकृतिक समुद्री पानीमै पनि वर्षौँसम्म जीवित रहन सक्छ।

भविष्यको मार्ग
वैज्ञानिकहरूले अब यी कोषहरूको डीएनए  संरचना अध्ययन गर्ने तयारी गरेका छन्। यदि यी कोषहरू विभाजित भएपछि पनि बुढो हुँदैनन् भन्ने प्रमाणित भएमा, यसले ‘अमरत्व’ को रहस्य सुल्झाउन थप मद्दत गर्नेछ।

फ्लोरिडा विश्वविद्यालयकी भिट्नी प्रयोगशालाकी निर्देशक भेरोनिका हिन्म्यानका अनुसार, यो अनुसन्धानले कुनै पनि टिस्यु वा अंग जीवित रहनका लागि पूर्ण शरीर नै चाहिन्छ भन्ने पुरानो मान्यतालाई गलत सावित गरिदिएको छ।