गोकर्णेश्वरमा लिच्छविकालीन कान्तिभैरव जात्रा सुरु: १५ सय वर्ष पुरानो परम्परामा भक्तजनको घुइँचो
काठमाडौँ, वैशाख ४ । काठमाडौँको उत्तर–पूर्वी भेगस्थित गोकर्णेश्वरमा राजा मानदेवको पालादेखि सुरु भएको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक महत्त्वको ‘कान्तिभैरव जात्रा’ भव्य रूपमा सुरु भएको छ । वैशाख कृष्ण चतुर्दशीका दिनदेखि सुरु भएको यो प्राचीन जात्रा हेर्न र पूजाअर्चना गर्न गोकर्णेश्वर क्षेत्रमा भक्तजनको उल्लेख्य उपस्थिति रहेको छ ।
लिच्छविकालीन परम्पराअनुसार वैशाख कृष्ण चतुर्दशीमा स्थानीयवासीले टोल र घर–आँगन सरसफाइ गरेपछि यो जात्राको विधिवत् आरम्भ हुन्छ । यो जात्रा वैशाख शुक्ल तृतीया अर्थात् अक्षय तृतीयाका दिनसम्म सञ्चालन हुनेछ ।
आमाप्रतिको सम्मान र सिन्दूर जात्रा
जात्राको मुख्य आकर्षणमध्ये वैशाख कृष्ण औँसी अर्थात् आमाको मुख हेर्ने दिन गरिने सिन्दूर जात्रालाई विशेष मानिन्छ । धार्मिक जनविश्वासअनुसार यस दिन आमा, छोरी, सासू र बुहारीले संयुक्त रूपमा डबलीमा बसेर सिन्दूर जात्रा हेर्नुपर्ने परम्परा छ । कान्तिभैरव उत्तरगया व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष भैरवबहादुर श्रेष्ठका अनुसार यस जात्रालाई आमाप्रतिको श्रद्धा र सम्मान प्रकट गर्ने पर्वका रूपमा समेत लिइने गरिन्छ ।
विशिष्ट विधि र ‘भाते द्यौ’ को पूजा
जात्राका क्रममा श्रीभैरव, श्रीकुमारी र श्रीगणेशको मूर्तिलाई कलात्मक तीनतले खट (रथ) मा विराजमान गराई टोल परिक्रमा गराइन्छ । जात्राको अर्को अनौठो र विशिष्ट पक्ष ‘भाते द्यौ’ (भातको देवता) को पूजा हो । गुठियारहरूले तान्त्रिक विधिअनुसार पाक्दै गरेको भातबाट मूर्ति बनाई तुलजा भवानीको मन्दिरमा पुर्याउने गर्दछन् । उक्त रथलाई ३२ पटक परिक्रमा गराई विसाएपछि भैरवको प्रसाद लिन भक्तजनबीच तँछाडमछाड हुने गर्दछ । पहिलो पटक प्रसाद पाउने व्यक्तिलाई अत्यन्त भाग्यमानी मानिने जनविश्वास छ ।
कान्तिपुर र कान्तिभैरवको सम्बन्ध
ऐतिहासिक तथ्यअनुसार काठमाडौँ नगरको नाम ‘कान्तिपुर’ समेत यही कान्तिभैरवको नामबाट राखिएको विश्वास गरिन्छ । संस्कृतिविद् वटुराम भण्डारीका अनुसार लिच्छविकालदेखि चल्दै आएको यो जात्राले काठमाडौँको नामाकरण र प्राचीन बसोबासको इतिहासलाई समेत झल्काउँछ ।
चिराग बत्ती र मध्यरातको आकर्षण
वैशाख कृष्ण चतुर्दशीको मध्यरातिदेखि सुरु हुने यस जात्रामा परम्परागत ‘चिराग’ (विशेष प्रकारको बत्ती) बाल्नु सबैभन्दा आकर्षक पक्ष रहेको वडा अध्यक्ष जयराम महत बताउनुहुन्छ । मध्यरातको समय भए पनि स्थानीयको सहभागिता र उत्साह अत्यन्त भव्य हुने गर्दछ ।
चुनौती र व्यवस्थापन
ऐतिहासिक महत्त्वको यो जात्रा सञ्चालनका लागि राजा मानदेवको पालादेखि नै प्रशस्त गुठीको व्यवस्था भए पनि हाल गुठीहरू मासिएकाले आर्थिक संकट परेको गुठियारहरूको गुनासो छ । हाल पशुपति क्षेत्र विकास कोष र गोकर्णेश्वर नगरपालिकाले जात्राको खर्च व्यवस्थापनमा सहयोग गर्दै आएका छन् । अक्षय तृतीयाका दिन साँझ भैरवलाई मन्दिर प्रवेश गराएपछि पाँच दिने यो लामो जात्रा औपचारिक रूपमा सम्पन्न हुनेछ ।
