पञ्चकुण्ड हिमतालको क्षेत्रफलमा उल्लेख्य वृद्धि: स्थलगत अध्ययन र जोखिम मूल्याङ्कनको माग

काठमाडौँ, भदौ १७ ।  म्याग्दीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका ४ स्थित अन्नपूर्ण हिमालको फेदीमा रहेको पर्यटकीय तथा धार्मिक महत्त्वको पञ्चकुण्ड हिमतालको क्षेत्रफलमा तीव्र विस्तार देखिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) को तथ्याङ्कअनुसार विगत १२ वर्षको अवधिमा यस तालको क्षेत्रफल ८४६ प्रतिशतले बढेको छ । यद्यपि, स्थानीय सरोकारवालाहरूले भने विस्तृत स्थलगत अध्ययनबिना ताललाई ‘जोखिमयुक्त’ भन्न नमिल्ने तर्क गरेका छन् ।

समुद्री सतहदेखि चार हजार ५० मिटर उचाइमा अवस्थित पञ्चकुण्ड तालको अवस्थाबारे स्थानीय पर्यटन व्यवसायी र विशेषज्ञहरूले फरक-फरक धारणा व्यक्त गरेका छन्। वि.सं. २०६० देखि यस क्षेत्रमा सक्रिय उद्धारकर्मी इन्द्रसिंह शेरचनका अनुसार पहिले पाँचवटा छुट्टाछुट्टै कुण्ड देखिने यस क्षेत्रमा अहिले तालहरू मिसिएर एउटै ठूलो आकार बनेको छ ।

पर्यापर्यटन अध्येता घनश्याम खड्काले इसिमोडको तथ्याङ्क उद्धृत गर्दै भन्नुभयो, “सन् २०१३ मा ०.०४१ वर्गकिलोमिटर रहेको तालको क्षेत्रफल सन् २०२५ सम्म आइपुग्दा ०.३८८ वर्गकिलोमिटर पुगेको छ।” तापक्रम वृद्धिका कारण हिउँ पग्लने क्रम बढ्दा तालको आकारमा नाटकीय परिवर्तन आएको विज्ञहरूको विश्लेषण छ ।

यता, मौरिस हर्जोग पदमार्गका अभियन्ता तेज गुरुङले भने तालको क्षेत्रफल बढेको नभई गहिराइ बढेको दाबी गर्नुभयो। “अहिलेसम्म यहाँको खोलामा बाढी आएको इतिहास छैन । केवल भू-उपग्रहका चित्रका आधारमा मात्र निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा विज्ञहरूले स्थलगत अध्ययन गरेर वास्तविक अवस्था सार्वजनिक गर्नुपर्छ,” गुरुङले भन्नुभयो ।

धार्मिक तथा आर्थिक महत्त्व
पञ्चकुण्ड ताललाई धार्मिक हिसाबले समेत महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। हिन्दू धर्मग्रन्थ पञ्च रामायणमा यहाँ रक्त, दुग्ध, ताम्र, शुद्ध र स्वर्ण गरी पाँच कुण्ड रहेको उल्लेख छ । स्थानीयले यहाँ शिव मन्दिर निर्माण गरी धार्मिक पर्यटनको प्रवर्द्धन समेत गरेका छन् ।

यो ताल आर्थिक दृष्टिकोणले पनि संवेदनशील मानिन्छ । पञ्चकुण्डबाट बग्ने मिस्त्रीखोलाको पानी उपयोग गरी नारच्याङमा १५२ मेगावाट क्षमताका तीनवटा जलविद्युत् आयोजनाहरू निर्माण भएका छन् । यदि हिमतालमा कुनै सङ्कट आएमा यी आयोजनाहरू र तल्लो तटीय क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुग्न सक्ने खतरा रहन्छ ।

सरकारी पहलको आवश्यकता
अन्नपूर्ण गाउँपालिकाका अध्यक्ष भारतकुमार पुनले पालिकास्तरमा विज्ञ जनशक्ति र स्रोत नभएकाले तालको विस्तृत अध्ययनका लागि सङ्घीय सरकारसँग अनुरोध गर्ने बताउनुभयो। यस्तै, भू तथा जलाधार व्यवस्थापन कार्यालय पर्वतका वरिष्ठ जलाधार संरक्षण अधिकृत शम्भुकुमार मिश्रले हिमाली क्षेत्रमा हुने अनपेक्षित वर्षा र हिमगलनले जोखिम बढाएको बताउँदै प्रविधिको प्रयोग गरी सूक्ष्म अध्ययन गर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो ।

गण्डकी प्रदेशको वन तथा वातावरण मन्त्रालयले यसै वर्ष कालीगण्डकी बेसिनमा ‘जलवायु संवाद’ कार्यक्रम आयोजना गरी हिमाली क्षेत्रमा परेको जलवायु परिवर्तनको असरबारे अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यानाकर्षण गराउने तयारी गरेको छ ।

हालसम्म यस हिमतालको जियो राडर (जिपिआर), सिस्मिक र विद्युतीय इआरटी जस्ता आधुनिक उपकरणमार्फत विस्तृत भौगोलिक जोखिम मूल्याङ्कन हुन सकेको छैन । विशेषज्ञहरूका अनुसार तालको बाँधको अवस्था र तापक्रम वृद्धिको प्रभाव बुझ्न यस्ता प्रविधिमा आधारित अध्ययन अब अनिवार्य देखिएको छ ।