काठमाडौं । महादेशहरूको चौबाटोमा अवस्थित इस्तानबुल लामो समयदेखि विश्व व्यापारको एक महत्त्वपूर्ण केन्द्र रहँदै आएको छ। बाइजान्टियम र पछि कन्स्टान्टिनोपलका रूपमा यसले सिल्क रोडका व्यापार मार्गहरू र कालो सागरदेखि भूमध्यसागरसम्मको सामुद्रिक आवागमनलाई नियन्त्रण गर्दै आएको थियो। रेलमार्गको स्वर्णयुगमा इस्तानबुल युरोप र एसियाको ठ्याक्कै सिमानामा रहेको ‘ओरियन्ट एक्सप्रेस’ रेलको अन्तिम गन्तव्य पनि थियो।

अब २१औं शताब्दीमा आइपुग्दा iGA इस्तानबुल एयरपोर्टले आकाशमा राज गर्दै लन्डनको हिथ्रो एयरपोर्टलाई उछिन्दै विश्वकै सर्वाधिक राम्रोसँग जडित (बेस्ट-कनेक्टेड) विमानस्थलको स्थान हासिल गरेको छ।

OAG को ‘मेगाहब २०२६’ सूचकाङ्कमा पहिलो स्थान

विश्वव्यापी यात्रा तथ्याङ्क प्रदायक संस्था ओएजी (OAG) का प्रमुख विश्लेषक जोन ग्रान्टका अनुसार, “उनीहरूले अन्ततः पहिलो स्थान हासिल गरेका छन्।” संस्थाले भर्खरै विश्वका शीर्ष विमानस्थलहरूको तुलना गर्दै ‘मेगाहब्स २०२६ इन्डेक्स’ सार्वजनिक गरेको छ।

यो रैंकिङ अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि तय गरिएका तालिकाबद्ध जडानहरूको सङ्ख्या र उक्त विमानस्थलबाट सेवा पुर्‍याइने गन्तव्यको सङ्ख्या तुलना गरेर निर्धारण गरिन्छ। यसका लागि वर्षकै सबैभन्दा व्यस्त दिन (यस वर्ष अगस्ट २ गते) को अवलोकन गरिन्छ।

iGA इस्तानबुल एयरपोर्टका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) सलाहत्तिन बिल्गेनले सीएनएनलाई भने, “यो पहिलो स्थान प्राप्ति हाम्रा लागि एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो र यसले हामीले निर्माण गरेको विश्वव्यापी उड्डयन हबको स्थानलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। आज हामी विश्वभरका लगभग ३५० गन्तव्यमा सेवा पुर्‍याइरहेका छौं, र थप विस्तारका लागि प्रशस्त सम्भावना बाँकी छ।”

यस वर्षको रैंकिङमा नेदरल्यान्डको आम्सटरडम एयरपोर्ट स्किफोल तेस्रो स्थानमा छ भने मलेसियाको कुवालालम्पुर चौथो र अमेरिकाको सिकागो ओ’हेर पाँचौं स्थानमा रहेका छन्।

‘अजेय’ बन्ने संकेत

२०१८ मा ठूलो चर्चासहित सञ्चालनमा आएको १२ अर्ब डलर लागतको इस्तानबुल एयरपोर्टको यात्रा छोटो समयमै निकै प्रभावशाली रहेको छ। इस्तानबुल सहरको युरोपेली भागबाट करिब २० माइल टाढा निर्मित यो एयरपोर्ट ठूलो स्तरको लागि डिजाइन गरिएको हब हो। यसको विशाल १४ लाख वर्गमिटर क्षेत्रफल ओगट्ने टर्मिनल एउटै छानामुनि निर्मित विश्वकै सबैभन्दा ठूलो टर्मिनल हो, र समग्र ७.६५ करोड वर्गमिटर क्षेत्रफल भएको यो परिसर अमेरिकाको म्यानहट्टनभन्दा समेत ठूलो छ।

वार्षिक ८.४ करोडभन्दा बढी यात्रुले प्रयोग गर्ने यो एयरपोर्ट विश्वकै आठौं सबैभन्दा व्यस्त विमानस्थल बनेको छ। तर दीर्घकालीन योजनाअनुसार यसको क्षमता वार्षिक २० करोड यात्रुसम्म विस्तार गर्ने लक्ष्य राखिएको छ, जुन विश्वकै सबैभन्दा व्यस्त विमानस्थल मानिने अमेरिकाको हार्ट्सफिल्ड-ज्याक्सन एट्लान्टाले हाल ओसार्ने वार्षिक यात्रु सङ्ख्याभन्दा दोब्बर हो।

“आगामी वर्षहरूमा उनीहरू अजेय हुनेछन्,” ग्रान्ट भन्छन्। “उनीहरूसँग रनवे क्षमता छ। उनीहरूसँग नयाँ विमान खरिदसहित निरन्तर विस्तार हुँदै गएको अत्यन्त सफल राष्ट्रिय विमान कम्पनी छ। उनीहरू मध्य एसियाजस्ता विश्वका सबैभन्दा उदीयमान बजारहरूको नजिक छन्। मध्यपूर्वको परिस्थितिबाट पनि उनीहरूलाई केही फाइदा पुगेको छ। उनीहरूको अवस्थिति नै निकै उत्कृष्ट छ।”

इस्तानबुल एयरपोर्टले गत महिना नै आफ्नो चौथो मुख्य रनवे सञ्चालनमा ल्याएको छ, र अन्तिम लक्ष्य यसमा नौवटा रनवे (छवटा मुख्य र तीनवटा सुरक्षित) निर्माण गर्ने रहेको छ।

२,८२० मिटर लामो नयाँ रनवे यसको पहिलो पूर्व-पश्चिम दिशामा तानिएको रनवे हो, जसले पश्चिमतर्फ जाने विमानहरूको ट्याक्सिइङ र उडान समय घटाउनेछ, जसले समय र इन्धन दुवैको बचत हुनेछ।

“तीनवटा रनवे एकैसाथ सञ्चालन गर्न अनुमति पाएको यो विश्वकै एक्लो विमानस्थल हो,” ग्रान्ट भन्छन्, “यसले व्यस्त समयमा थप उडान सञ्चालन गर्न सकिन्छ र सञ्चालनमा थप लचिलोपन दिन्छ। तीनवटा रनवे भएपछि समयपालनामा सुधार हुने सम्भावना हुन्छ।”

टर्किश एयरलाइन्सको प्रतिस्पर्धात्मक बढत

इस्तानबुल एयरपोर्टमा टर्किश एयरलाइन्सको ८० प्रतिशत उडान हिस्सेदारी रहेको छ, जसले यस हबको सफलतामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। दुई वर्षअघि उक्त एयरलाइन्सले अरू कुनै पनि एयरलाइन्सभन्दा बढी देशमा उड्ने उपलब्धिका लागि गिनिज विश्व रेकर्डमा नाम दर्ता गराएको थियो — सन् २०२६ सम्म कुल १३० देश।

यसले ५०० भन्दा बढी बोइङ र एयरबस विमानको आधुनिक र द्रुत गतिमा विस्तार हुँदै गएको बेडा सञ्चालन गर्छ, जसमा साँघुरो र फराकिलो दुवै किसिमका विविध विमान समावेश छन्।

बेलायतको क्रान्फिल्ड विश्वविद्यालयकी हवाई यातायात व्यवस्थापन विषयकी वरिष्ठ प्राध्यापक भिक्टोरिया मिरोनियुकका अनुसार, नयाँ बेडाले ग्राहकहरूमा “राम्रो प्रभाव” छोड्छ, जसले टर्किश एयरलाइन्सलाई हालै प्राप्त स्काइट्र्याक्स ‘युरोपकै उत्कृष्ट एयरलाइन्स’ पुरस्कारको सेवा गुणस्तरमा सहयोग पुर्‍याएको छ।

नयाँ विमानहरू थप इन्धन-कुशल पनि हुने भएकाले बढ्दो इन्धन मूल्यको यस समयमा यसले एयरलाइन्सलाई प्रतिस्पर्धात्मक बढत दिन्छ, जसका कारण टिकट मूल्य घटाउन सम्भव हुन्छ।

iGA इस्तानबुल एयरपोर्टका सीईओ बिल्गेनले सीएनएनलाई भने, “हामीले प्रदान गर्ने दक्षता र लागत सम्बन्धी फाइदाले हरेक वर्ष नयाँ एयरलाइन्सलाई हाम्रो नेटवर्कतर्फ आकर्षित गरिरहेको छ, र आज हामी विश्वभरका सबैभन्दा धेरै एयरलाइन्सलाई सेवा दिने दुईमध्ये एउटा प्रमुख हब बनेका छौं।”

उनका अनुसार पूर्वाधार पनि यो जडानमा उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। “अपेक्षाकृत नयाँ विमानस्थलका रूपमा iGA इस्तानबुल एयरपोर्टलाई सुरुदेखि नै विस्तारलाई ध्यानमा राखी डिजाइन गरिएको थियो, जसले बढ्दो यात्रु माग धान्न र प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय स्थानान्तरण हबका रूपमा हाम्रो भूमिका सहयोग गर्न आवश्यक क्षमता र लचिलोपन प्रदान गर्छ।”

विस्तारका लागि क्षमता

OAG को सन् २०२६ को मेगाहब रैंकिङ अनिवार्य रूपमा मध्यपूर्वमा जारी व्यवधान र रुस-युक्रेन द्वन्द्वबाट प्रभावित रहेको छ। अन्य विमानस्थल र क्षेत्रहरूले क्षति भोगिरहँदा इस्तानबुल एयरपोर्ट र टर्कीको भौगोलिक अवस्थिति तथा कूटनीतिक सम्बन्धले यसलाई संयोगवश राम्रो भाग्य दिएको छ।

क्षेत्रका प्रतिस्पर्धीहरूमा नभएको लचिलोपन र विस्तार क्षमता इस्तानबुल एयरपोर्टसँग छ। लन्डन हिथ्रोको तेस्रो रनवे निर्माण योजना दक्षिणपूर्वी इङ्ल्यान्डको घना बस्ती भएको क्षेत्रमा पर्ने वातावरणीय असरका कारण अझै ठूलो विवादमा छ। विश्वकै तेस्रो उत्कृष्ट जडित विमानस्थल आम्सटरडम स्किफोलमा वार्षिक ४ लाख ८८ हजार उडान सञ्चालनको सीमा तोकिएको छ।

“इस्तानबुल एयरपोर्ट सहरको सीमान्त क्षेत्रमा रहेकाले” यसले “२४ घण्टै सातौं दिन सञ्चालन गर्न सक्छ,” मिरोनियुक भन्छिन्।

उनले टर्किश एयरलाइन्सको ‘स्टपओभर कार्यक्रम’ को पनि प्रशंसा गरिन्, जसअन्तर्गत जोडिने उडानका यात्रुहरूले इस्तानबुल घुम्न र साझेदार होटलहरूमा निःशुल्क बसोबासको सुविधा लिन सक्छन्।

“म उडानमा सुत्न नसक्ने र इकोनोमी उडानमा सकस भोग्ने अभागी यात्रुमध्ये एक हुँ,” मिरोनियुक भन्छिन्, तर “तपाईंको सामान टर्किश एयरलाइन्ससँगै सुरक्षित रहन्छ। तपाईं एउटा उत्कृष्ट रात्रि विश्रामका लागि जान सक्नुहुन्छ।”

बलियो हुँदै स्थिति

उनका अनुसार यो दिगो पर्यटनको एक रूप हो, जसले यात्रुलाई केही अनुभव नलिइकनै सस्तो जोड्ने उडान लिनुको साटो ढिलो यात्रा गर्न र स्थानीय संस्कृतिसँग जोडिन सहयोग गर्छ।

धेरै यात्रुका लागि युरोपेली संघ (EU) का विमानस्थलबाट अन्वेषण यात्रा गर्नुभन्दा टर्कीमा रोकिने भिसा पाउन सजिलो हुने भएकाले यो पनि इस्तानबुल एयरपोर्टको अर्को फाइदा हो।

अहिलेको अस्थिर समयमा कुनै पनि भविष्यवाणी गर्न गाह्रो भए पनि, “सबै कुरा उस्तै रहे” इस्तानबुलले सन् २०२७ मा पनि आफ्नो स्थान कायम राख्ने ग्रान्टको भनाइ छ।

“म सोच्छु आगामी तीन-चार वर्षमा चिनियाँ विमानस्थलहरूको स्थिति बलियो हुँदै जानेछ। चिनियाँ एयरलाइन्सहरूबाट थप अन्तर्राष्ट्रिय वृद्धि देखिँदैछ, जसले उनीहरूलाई सहयोग पुर्‍याउनेछ,” उनले भने।

ब्रिटिश एयरवेजलगायतका अन्तर्राष्ट्रिय एयरलाइन्सहरूले अझै मध्यपूर्वतर्फको उडान पुनः सुरु गर्न सकेका छैनन्, तर क्षेत्रका विमानस्थलहरू आशा गरेजस्तै “आफ्नो पुरानो अवस्थामा फर्कनेछन्” भनी ग्रान्ट बताउँछन्। “यी सबैले क्षमताको सीमानजिक पुगिसकेका युरोपेली विमानस्थल हिथ्रो, आम्सटरडम स्किफोल र पेरिसको स्थितिलाई निरन्तर कमजोर बनाइरहनेछन्।”