मनिला, फिलिपिन्स । विश्वको व्यापारिक ढुवानी प्रणालीमा फिलिपिन्सका नाविकहरूको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। ट्याङ्करदेखि मालवाहक जहाज र क्रुज पानीजहाजसम्म विश्वभरका समुद्री जहाजमा काम गर्ने चालक दलमध्ये करिब २५ देखि ३० प्रतिशत फिलिपिन्सका नागरिक रहेको बताइन्छ। उनीहरूको योगदानले विश्व व्यापार र अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउन ठूलो भूमिका खेलेको छ।

फिलिपिन्सका नाविकहरूको समुद्री यात्राको इतिहास सयौँ वर्ष पुरानो छ। स्पेनी अन्वेषक र विजेताहरूको समयदेखि नै राजधानी मनिला एसियाली वस्तुहरूलाई विश्वका विभिन्न बजारसम्म पुर्‍याउने महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकसित भएको थियो। त्यही इतिहास र समुद्री व्यापारको विरासतलाई जीवन्त बनाउने उद्देश्यले मनिलामा नयाँ सङ्ग्रहालय सञ्चालनमा आएको छ।

दक्षिण चीन सागरको किनारमा फैलिएको विशाल ‘मल अफ एसिया’ परिसरभित्र खुलेको ‘म्युजियो डेल गालेओन’ (Museo del Galeon) ले आगन्तुकलाई पुरानो समुद्री व्यापार, ग्यालियन जहाज र त्यसमा यात्रा गर्ने नाविकहरूको जीवनबारे अनुभव दिलाउँछ।

फिलिपिन्सकै सबैभन्दा ठूला किनमेल तथा मनोरञ्जन केन्द्रमध्ये एक मानिने मल अफ एसियामा ६६० भन्दा बढी पसल र रेस्टुरेन्ट छन्। मानिसहरूको चहलपहल, किनमेल र मनोरञ्जनको भीडबीच रहेको यो सङ्ग्रहालय भने इतिहासको शान्त संसारमा प्रवेश गरेजस्तै अनुभव गराउँछ।

मल परिसरमा बज्ने सङ्गीत र चहलपहलबाट केही मिनेट पैदल हिँडेपछि सङ्ग्रहालय पुगिन्छ। त्यहाँ प्रवेश गरेसँगै आगन्तुकको ध्यान आधुनिक किनमेलको संसारबाट शताब्दीयौँ पुरानो समुद्री यात्रातर्फ मोडिन्छ।

समुद्रमा तैरिएको इतिहास : विशाल ग्यालियन जहाज

सङ्ग्रहालयको टिकट काउन्टरबाट माथिल्लो तलामा पुगेपछि आगन्तुकले विशाल जहाजको अगाडिको भाग देख्छन्। त्यहाँ सन् १६०३ देखि १६१८ सम्म प्रशान्त महासागरमा यात्रा गरेको जहाजको पूर्ण आकारको प्रतिकृति ‘ग्यालियन एस्पिरितु सान्तो’ (Galeon Espiritu Santo) राखिएको छ।

करिब १०० फिट अग्लो र १३० फिटभन्दा बढी लामो यस जहाजको प्रतिकृतिले विगतको समुद्री यात्राको झल्को दिन्छ। सङ्ग्रहालयको छतमा तारायुक्त आकाशको दृश्य प्रस्तुत गरिएको छ, जसले प्रशान्त महासागर पार गर्दा नाविकहरूले रातको आकाशमा देख्ने दृश्यको अनुभूति गराउँछ।

ऐतिहासिक रूपमा मनिला र मेक्सिकोको अकापुल्कोबीच सञ्चालन हुने ग्यालियन व्यापार एसिया र युरोपलाई जोड्ने महत्त्वपूर्ण व्यापारिक सञ्जाल थियो। एसियाबाट रेशम, चिनियाँ माटाका भाँडा र मसलाजस्ता वस्तु अकापुल्को पुर्‍याइन्थे। त्यसको सट्टामा नयाँ विश्वबाट प्राप्त चाँदी मनिला हुँदै एसियातर्फ ल्याइन्थ्यो।

मेक्सिको पुगेका एसियाली सामान खच्चडको सहायताले स्थलमार्ग हुँदै त्यसको पूर्वी तटसम्म पुर्‍याइन्थे। त्यहाँबाट पुनः जहाजमा राखेर युरोपका बजार र दरबारसम्म पठाइन्थ्यो।

यसरी समुद्री र स्थलमार्गको संयोजनबाट सञ्चालन भएको व्यापारलाई इतिहासका प्रारम्भिक विश्वव्यापी व्यापारिक सञ्जालमध्ये एक मानिन्छ।

सङ्ग्रहालयका विवरणअनुसार करिब २५० वर्षको अवधिमा १८१ वटा ग्यालियन जहाजले उक्त मार्गमा ७९८ पटक यात्रा गरेका थिए। आजको समुद्री व्यापारसँग तुलना गर्दा पनि मनिलादेखि मेक्सिकोसम्मको ऐतिहासिक मार्गको महत्त्व बुझ्न सकिन्छ। अहिले भने पनामा नहरका कारण मेक्सिको हुँदै स्थलमार्ग पार गर्नुपर्ने बाध्यता हटेको छ।

जहाज चलाउने प्रविधि र मसलाको सुगन्ध

यो सङ्ग्रहालय केवल पुराना वस्तु हेर्ने स्थान मात्र होइन। यहाँ आगन्तुकले विभिन्न माध्यमबाट समुद्री यात्राको अनुभव लिन सक्छन्। जहाजको संरचना, यात्रा मार्ग र नेभिगेसन प्रविधिबारे जानकारी दिने अन्तरक्रियात्मक स्क्रिन राखिएका छन्।

आधुनिक समुद्री घडीको विकास हुनुभन्दा धेरैअघि ग्यालियन जहाजहरूले प्रशान्त महासागर पार गर्थे। त्यसबेला नाविकहरूले सूर्य, तारा र उपलब्ध परम्परागत उपकरणको सहायताले दिशा निर्धारण गर्नुपर्थ्यो। देशान्तर पत्ता लगाउन कठिन हुने भएकाले जहाज सयौँ माइलसम्म निर्धारित मार्गबाट विचलित हुन सक्थे।

सङ्ग्रहालयमा राखिएका अन्तरक्रियात्मक सामग्रीले ती चुनौतीबारे बुझ्न सहयोग गर्छन्। छत वरिपरिका विशाल दृश्यात्मक स्क्रिनले समुद्र र आकाशको वातावरण सिर्जना गर्छन्, जसले जहाजको डेकमा उभिएर ऐतिहासिक यात्रा गरिरहेको अनुभूति दिन्छ।

त्यस्तै, मसलाको सुगन्ध पहिचान गर्न सकिने विशेष व्यवस्था पनि छ। विभिन्न स्थानमा राखिएका सुगन्धयुक्त भाँडाबाट आउने बास्नाले आगन्तुकलाई एसियाका विभिन्न खाद्य परम्परा र व्यापारिक वस्तुसँग परिचित गराउँछ।

यसले मसलाको व्यापार केवल आर्थिक गतिविधि मात्र नभई विभिन्न समाज र संस्कृतिलाई जोड्ने माध्यम पनि थियो भन्ने देखाउँछ।

फिलिपिन्सका श्रमिकले बनाएका थिए ऐतिहासिक जहाज

ऐतिहासिक ग्यालियन जहाजहरू मनिलाको दक्षिणमा पर्ने काभिते क्षेत्रमा निर्माण गरिन्थे। लुजोन टापुमा पाइने सख्त काठलगायत विभिन्न प्रकारका काठ प्रयोग गरेर जहाज बनाइन्थ्यो। एक जहाज निर्माण गर्न करिब दुई हजारवटा रूख आवश्यक पर्ने अध्ययनहरूमा उल्लेख गरिएको छ।

जहाज निर्माणमा अधिकांश श्रमिक फिलिपिन्सकै हुन्थे। तर, सिकर्मी, फलामका कामदार र अन्य दक्ष श्रमिक जापान, चीन तथा आसपासका क्षेत्रबाट पनि आउने गरेका ऐतिहासिक अभिलेखमा उल्लेख छ।

सङ्ग्रहालयमा राखिएका सामग्रीले काभितेका जहाज निर्माणस्थलको संरचना, निर्माण प्रक्रिया र जहाजलाई पानीमा उतार्ने विधिबारे जानकारी दिन्छन्।

प्रदर्शनीमा राखिएको एस्पिरितु सान्तोको प्रतिकृति भने फाइबरग्लासबाट निर्माण गरिएको हो। फिलिपिन्सको पाम्पाङ्गा क्षेत्रमा तयार पारिएको प्रतिकृतिलाई टुक्राटुक्रा पारेर ट्रकमा मनिला ल्याइएको थियो। त्यसपछि मलभित्रको प्रदर्शनी स्थलमा पुनः जोडेर राखिएको हो।

समुद्रमा जीवन जोखिमपूर्ण, तर गौरवपूर्ण

ग्यालियन जहाजमा यात्राको सुरुआतमा जहाजको आकारअनुसार ५० देखि ४०० जनासम्म सवार हुने गर्थे। तीमध्ये करिब दुईतिहाइ फिलिपिन्स वा दक्षिणपूर्वी एसियाली मूलका नाविक हुन्थे भने स्पेनी नागरिकले प्रायः अधिकारीका रूपमा काम गर्थे।

फिलिपिन्सका नाविकहरूको समुद्री सीपको प्रशंसा तत्कालीन स्पेनी अधिकारीहरूले समेत गरेका थिए। मनिलामा ग्यालियन व्यापार सञ्चालन भइरहेका बेला स्पेनी महान्यायाधिवक्ता फ्रान्सिस्को लिआन्द्रो दे भियानाले यस क्षेत्रका मानिसमा समुद्रप्रतिको विशेष लगाव रहेको उल्लेख गरेका थिए।

तर, उनीहरूको समुद्री जीवन सहज थिएन। लामो दूरीको यात्रा, प्रतिकूल मौसम, रोग र अन्य जोखिमका कारण धेरै नाविकले ज्यान गुमाउँथे। केही यात्रामा चालक दलका आधासम्म सदस्य जीवित फर्कन नसकेको विवरणसमेत पाइन्छ।

यस्ता कठिनाइका बाबजुद फिलिपिन्सका नाविकहरूले पुस्तौँसम्म निरन्तरता पाएको समुद्री परम्पराको आधार तयार पारे।

आज अन्तर्राष्ट्रिय तथा समुद्री श्रमसम्बन्धी संस्थाहरूका अनुमानअनुसार विश्वभर करिब चार लाखदेखि पाँच लाख फिलिपिन्सका नागरिक व्यापारिक जहाजमा काम गर्छन्। कुनै पनि देशको तुलनामा फिलिपिन्सका व्यापारिक नाविकको सङ्ख्या सबैभन्दा बढी रहेको बताइन्छ। उनीहरूले विश्वको समुद्री व्यापार सञ्चालनमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिँदै आएका छन्।

‘यात्रासँग नडराऊ, अज्ञात पानीबाट नभाग’

सङ्ग्रहालयले विगतको इतिहाससँगै वर्तमान पुस्ताका नाविक र समुद्री क्षेत्रमा करिअर बनाउन चाहने युवालाई पनि जोड्ने प्रयास गरेको छ।

त्यहाँ राखिएको सूचना पाटीमा अहिले समुद्रमा काम गरिरहेका नाविक तथा भविष्यमा यो क्षेत्रमा प्रवेश गर्न चाहने व्यक्तिले आफ्ना अनुभव, सपना र सन्देश लेखेर छाड्न सक्छन्। ती सन्देशले समुद्रसँग जोडिएको राष्ट्रिय गौरव र व्यक्तिगत आकाङ्क्षा दुवैलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्।

एक सन्देशमा लेखिएको छ, “यात्रासँग नडराऊ। नचिनिएका समुद्री मार्गसँग नडराऊ। तिमी के बन्न सक्छौ भन्ने सम्भावना गुमाउनुपर्ला भन्ने कुरासँग डराऊ।”

अर्को सन्देशमा भनिएको छ, “बलियो र साहसी बन। आफ्नो सपना पूरा गर र समुद्रमा यात्रा गरिरह। तिमी एक नायक हौ।”

यी सन्देशले समुद्री यात्रालाई केवल रोजगारीका रूपमा नभई साहस, समर्पण र सम्भावनासँग जोडिएको जीवनयात्राका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

मनिलाको यो सङ्ग्रहालयले व्यापारिक इतिहास, जहाज निर्माणको सीप र नाविकहरूको योगदानलाई एउटै स्थानमा समेटेको छ। आधुनिक सपिङ मलको चहलपहलबीच रहेको यसले फिलिपिन्सको समुद्री विरासतलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने प्रयास गरेको छ।

सयौँ वर्षअघि काठका जहाजमा प्रशान्त महासागर पार गर्ने नाविकदेखि आज विश्वका व्यापारिक जहाज सञ्चालन गर्ने फिलिपिन्सका श्रमिकसम्मको कथा एउटै सूत्रमा जोडिएको छ—समुद्रले देशहरूलाई छुट्याउने मात्र होइन, व्यापार, संस्कृति र मानिसहरूलाई जोड्ने काम पनि गर्छ।(साभारः सीएनएन)