जापानिज इन्सेफलाइटिसको महामारी: ३६ जिल्लामा फैलियो, २३ जनाको ज्यान गयो, ४० वर्षमाथिका बढी प्रभावित

काठमाडौं । नेपालमा जापानिज इन्सेफलाइटिस (जेई) को संक्रमण तीव्र गतिमा फैलिँदै गएको छ । हालसम्म ३६ जिल्लाका ११३ जनामा यो संक्रमण पुष्टि भएको छ भने २३ जनाको ज्यान गइसकेको छ, जसले जनस्वास्थ्यमा गम्भीर चुनौती थपेको छ । विगतका वर्षहरूको तुलनामा यसपटक मृत्युदर अस्वाभाविक रूपमा बढेको पाइएको छ ।

मृत्युदरमा डरलाग्दो वृद्धि
परिवार कल्याण महाशाखाअन्तर्गतको खोप शाखाका प्रमुख डा. अभियान गौतमका अनुसार विगत तीन वर्षयता जापानिज इन्सेफलाइटिस आक्रामक रूपमा देखिएको छ । विगतमा जेई संक्रमण देखिए पनि मृत्युदर यति उच्च थिएन । ‘अघिल्लो वर्षमा संक्रमितमध्ये २९ प्रतिशतको मृत्यु भएको थियो । यस वर्ष पनि उही अनुपातमा मृत्यु भइरहेको छ,’ डा. गौतमले अनलाइनखबरलाई बताएका छन् । गत वर्ष मात्र ८६ संक्रमितमध्ये २५ जनाले ज्यान गुमाएका थिए, जसले मृत्युदरको भयावह अवस्थालाई झल्काउँछ ।

प्रदेशगत संक्रमण र मृत्युको अवस्था
पछिल्लो तथ्यांकअनुसार जेई हाल ३६ जिल्लामा फैलिसकेको छ । यसमध्ये सबैभन्दा बढी लुम्बिनी प्रदेशमा ३७, बागमतीमा १८, कोशीमा १७, मधेशमा १४, गण्डकीमा १६, सुदूरपश्चिममा ९ र कर्णाली प्रदेशमा २ जनामा संक्रमण देखिएको छ ।

बर्दिया, कावासोती, रत्ननगर, कालिका, राप्ती, कपिलवस्तु, माडी, कृष्णनगर, हरिवन, लहान, भद्रपुर, उल्लाबारी र गौरीगञ्ज लगायतका स्थानका बासिन्दा संक्रमित भएका छन् । संक्रमितमध्ये ६३ महिला र ५० पुरुष छन् ।

२३ जनाको मृत्युमध्ये लुम्बिनी प्रदेशमा सबैभन्दा बढी छन् । नवलपरासी पश्चिममा २ जना, अर्घाखाँची, रुपन्देही, प्युठान, दाङ, बाँके र बर्दियामा १-१ जनाको मृत्यु भएको छ । यस्तै गण्डकी र बागमती प्रदेशमा ४-४ जनाले ज्यान गुमाएका छन् । चितवनमा ३, नवलपरासी पूर्वमा ३, सिन्धुली र स्याङ्जा १-१ जना संक्रमितको मृत्यु भएको छ । कोशी प्रदेशको रौतहटमा २, झापा, मोरङ र तेह्रथुम १-१ जना तथा सुदूरपश्चिमको कैलालीमा १ जना संक्रमितको मृत्यु भएको तथ्यांक छ ।

४० वर्षमाथिका व्यक्तिहरू बढी प्रभावित, खोप नलगाएकालाई खतरा
जेईले सबैभन्दा बढी ४० वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिहरूलाई असर गरेको देखिएको छ । कुल मृत्युमध्ये १८ जना ४० वर्षमाथिका छन् भने ३९ वर्षमुनिका ५ जनाको मृत्यु भएको छ ।

डा. गौतमका अनुसार नेपालमा जापानिज इन्सेफलाइटिस संक्रमण अन्य देशभन्दा फरक जोखिमका साथ देखिएको छ । सामान्यतया १५ वर्षमुनिका बालबालिकामा बढी देखिने जेई नेपालमा भने पछिल्लो समय ४० वर्षमाथिका मानिसमा मृत्यु र संक्रमण बढेको छ । मृत्यु हुने अधिकांशले जेईविरुद्धको खोप नलगाएको उनको भनाइ छ । भाइरसमै केही प्रकारको परिवर्तन भएको वा अन्य रोगहरू (जस्तै स्क्रब टाइफस) सँगको संयोजनका कारण पनि मृत्युदर बढेको हुनसक्ने आशंका डा. गौतमले व्यक्त गरेका छन् । यस विषयमा थप अध्ययन भइरहेको उनले जानकारी दिए ।

जेईको पृष्ठभूमि: तराईबाट पहाडसम्म
जापानिज इन्सेफलाइटिस भाइरसबाट हुने रोग हो, जुन क्युलेक्स जातको लामखुट्टेले सार्छ । यो लामखुट्टे संक्रमित चराचुरुंगी र सुँगुरलाई टोकेपछि आफैं संक्रमित हुन्छ र त्यसले मानिसलाई टोक्दा रोग सर्छ ।

डा. गौतमका अनुसार भारतको गोरखपुरमा सन् १९९० को दशकमा ठूलो प्रकोप देखिए पनि नेपालमा यस रोगको इतिहास अझै पुरानो छ । सन् १९७८ तिर रुपन्देहीमा लक्षणका आधारमा जेई देखिएको अनुमान गरिए पनि सन् २००३ देखि मात्र आधिकारिक परीक्षण सुरु भएको थियो । सुरुमा तराईका जिल्लाहरूमा सीमित देखिए पनि पछिल्लो समय यो रोग पहाडी जिल्लाहरूमा पनि फैलिएको छ ।

बढ्दो संक्रमण र मृत्युदरका विगतका तथ्यांक
महाशाखाको तथ्यांकअनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा जेई संक्रमण र मृत्यु दुवै बढेको छ:

सन् २०१५: ५० संक्रमित
सन् २०१६: ९४ संक्रमित
सन् २०१७: ८१ संक्रमित, १ मृत्यु
सन् २०१८: ५८ संक्रमित
सन् २०१९: ७० संक्रमित
सन् २०२०: २४ संक्रमित
सन् २०२१: २८ संक्रमित
सन् २०२२: ७९ संक्रमित
सन् २०२३: १०७ संक्रमित, ७ मृत्यु
सन् २०२४: ८६ संक्रमित, २५ मृत्यु (२९ प्रतिशत मृत्युदर)
यी तथ्यांकले नेपालमा जेईको जोखिम लगातार बढ्दै गएको पुष्टि गर्छ ।

५० प्रतिशतलाई स्नायु प्रणालीमा दीर्घकालीन असर
जापानिज इन्सेफलाइटिस डेङ्गु भाइरस समावेश भएको ‘फ्लेभी भाइरस’ समूहअन्तर्गत पर्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार एसियामा वर्षेनी झन्डै एक लाख मानिसमा लक्षणसहितको संक्रमण देखिन्छ र यसको मृत्युदर अधिकतम ३० प्रतिशतसम्म हुन सक्छ । यसलाई उच्च घातक संक्रमण मानिन्छ । उपचारपछि पनि करिब ५० प्रतिशतसम्मलाई स्नायु प्रणालीमा दीर्घकालीन असर देखिने गर्छ । मानिसबाट अर्को मानिसमा यो संक्रमण सर्दैन ।

डा. गौतमले कृषि क्षेत्रसँग आबद्ध समुदायलाई विशेष सतर्क रहनुपर्ने बताए । पछिल्ला तथ्यांकले ७० प्रतिशत संक्रमित कृषिमा संलग्न वा धानखेती तथा पशुपालन गर्ने वर्गका व्यक्तिहरू हुने देखाएको छ । सामान्यतया १५ वर्षमुनिका बालबालिकाहरू बढी प्रभावित हुने गरे पनि नेपालमा फरक प्रवृत्ति देखिएको छ । २५० संक्रमितमध्ये एकजनामा मात्र कडा लक्षण देखिने भए पनि संक्रमितमध्ये ३० प्रतिशतको मृत्यु हुने गर्छ भने ५० प्रतिशतसम्मलाई प्यारालाइसिस वा अन्य न्युरोलोजिकल समस्या हुन्छ । कम्पन आइरहने, सुन्ने शक्ति वा दृष्टि गुम्ने, बोल्ने क्षमता अनि स्मृतिमा ह्रास हुने, बोलाइ/इस्पिच कमजोर हुने, हातखुट्टा लुला हुने जस्ता समस्या देखिन सक्छन् ।

संक्रमण भएको ४ देखि १४ दिनसम्ममा यसको लक्षण देखिन सुरु हुन्छ । उच्च ज्वरो आउनु, टाउको दुख्नु, घाँटी कडा हुनु, अन्योलमा देखिनु, मांसपेशी कडा हुनु र अचेत हुनु यसका प्रमुख लक्षण हुन् । उपचारमा विलम्ब भए मृत्यु समेत हुन सक्छ । यसको कुनै विशेष औषधि वा एन्टिभाइरल औषधि छैन, उपचार लक्षण वा जटिलतामा आधारित हुन्छ । डेङ्गुको तुलनामा केस संख्या कम देखिए पनि यसको मृत्युदर भने उच्च रहने विज्ञहरू बताउँछन् ।

लामखुट्टेजन्य रोग नियन्त्रणमा ‘एकीकृत रणनीति’ आवश्यक
नेपालमा लामखुट्टेजन्य रोगहरू ‘इमर्जिङ डिसिज’का रूपमा चुनौती बन्दै गएको सन्दर्भमा संक्रामक रोग विशेषज्ञ डा. शेरबहादुर पुनले छुट्टाछुट्टै कार्यक्रमभन्दा ‘एकीकृत रणनीति’ अपनाउनुपर्ने सुझाव दिएका छन् । यसले जापानिज इन्सेफलाइटिस जस्ता घातक रोगहरूको नियन्त्रणमा प्रभावकारी भूमिका खेल्ने उनको भनाइ छ ।