विद्युतीय सवारीको ब्याट्री पुनर्चक्रणमा नवप्रवर्तनको लहर: चीनको दबदबा, युरोपको आफ्नै रणनीति

काठमाडौँ, जेठ ४ ।  विश्वभर विद्युतीय गाडी (EV) को संख्या बढ्दै जाँदा अबका केही वर्षमा पुराना ब्याट्रीहरूको थुप्रो लाग्ने देखिएको छ। एक तथ्याङ्क अनुसार, सन् २०३० सम्ममा करिब १२ लाख र २०४० सम्ममा १ करोड ४० लाख ब्याट्रीहरू काम नलाग्ने हुनेछन्।

यी पुराना ब्याट्रीलाई फोहोरका रूपमा फाल्नुको सट्टा पुनः प्रयोग गर्ने (Recycling) प्रविधिको विकासमा अहिले विश्वभरका कम्पनी र वैज्ञानिकहरू जुटेका छन्। युरोपेली पेटेन्ट कार्यालय र अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीले हालै सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनका मुख्य कुराहरू यस्ता छन्:

१. ब्याट्री रिसाइकल गर्ने प्रविधिमा तीव्र विकास
पछिल्लो समय अन्य कुनै पनि प्रविधिको तुलनामा पुराना ब्याट्रीलाई नयाँ बनाउने वा त्यसबाट कच्चा पदार्थ निकाल्ने प्रविधिमा धेरै लगानी र खोज भइरहेको छ। सन् २०१७ देखि २०२३ को बीचमा यस क्षेत्रमा नयाँ आविष्कार गर्ने दर वार्षिक ४२ प्रतिशतले बढेको पाइएको छ।

२. एसिया र चीनको वर्चस्व
पुराना ब्याट्रीबाट काम लाग्ने धातु निकाल्ने र तिनलाई प्रशोधन गर्ने काममा एसियाली देशहरू, विशेष गरी चीन सबैभन्दा अगाडि देखिएको छ। विश्वभर हुने यस्ता नयाँ आविष्कारमध्ये करिब ६३ प्रतिशत एसियाली कम्पनीहरूले गरिरहेका छन्।

३. खनिजमा मात्र होइन, प्रविधिमा पनि चीन अगाडि
ब्याट्री बनाउन चाहिने ‘लिथियम’ जस्ता खनिजमा चीन पहिले नै शक्तिशाली थियो। अहिले पुराना ब्याट्रीबाट धातु निकाल्ने प्रविधिमा पनि चीनको कब्जा छ। पछिल्लो पाँच वर्षमा दर्ता भएका यस्ता प्रविधिमध्ये ७० प्रतिशत त चिनियाँ मात्रै छन्। अहिले चीनले यी प्रविधिहरू आफ्नो देशमा मात्र नभई विश्वभर फैलाइरहेको छ।

४. युरोपको आफ्नै तयारी
युरोपेली देशहरू भने पुराना ब्याट्री संकलन गर्ने र तिनलाई मेसिन वा रसायनको प्रयोग गरेर पखाल्ने वा छुट्याउने प्रविधिमा केन्द्रित छन्। युरोपले अहिले ब्याट्री उत्पादनभन्दा पनि प्रयोग भइसकेका ब्याट्रीलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्नेमा बढी जोड दिइरहेको छ।

किन जरुरी छ यो प्रविधि?
ब्याट्री बनाउन चाहिने धातुहरू खानीबाट खनेर निकाल्न निकै गाह्रो र महँगो छ। साथै, यी धातुहरू केही सीमित देशमा मात्र पाइन्छन्। यदि पुराना ब्याट्रीबाटै ती सामान निकाल्न सकियो भने:

• नयाँ खानी खनिरहनु पर्दैन।

• ब्याट्रीको मूल्य सस्तो पर्न सक्छ।

• वातावरणमा प्रदूषण कम हुन्छ।

• अरू देशसँगको परनिर्भरता घट्छ।

विज्ञहरूका अनुसार, जुन देशले पुराना ब्याट्रीलाई राम्रोसँग पुनर्चक्रण (Recycle) गर्न सक्छ, भविष्यको विद्युतीय गाडीको बजारमा उसकै राज चल्नेछ।