खाडी मुलुकका सामु इरान वा इजरायल होइन, ‘स्थिरता र युद्ध’ बीचको कठिन छनोट

मध्यपूर्व, ४ जेठ । वर्तमान मध्यपूर्वको राजनीतिमा एउटा खतरनाक भाष्य स्थापित गर्न खोजिएको छ– “खाडी मुलुकहरूले कि इरानलाई रोज्नुपर्छ, कि इजरायललाई।” रणनीतिक रूपमा यो तर्क भ्रामक मात्र होइन, जोखिमपूर्ण समेत छ।

खाडी राष्ट्रहरूको मुख्य चासो कुनै एक पक्षको समर्थनमा उभिनु भन्दा पनि यो क्षेत्रलाई शक्ति राष्ट्रहरूको ‘युद्धमैदान’ हुनबाट जोगाउनुमा केन्द्रित छ। खाडी क्षेत्रका लागि बढ्दो सैन्य तनाव सिधै अस्तित्वको खतरा हो। इरान, इजरायल र अमेरिकाबीचको कुनै पनि मुठभेडले खाडीको आकाश, सामुद्रिक ढुवानी मार्ग, ऊर्जा संरचना र लगानीको वातावरणलाई तत्कालै तहसनहस बनाउँछ। त्यसैले, खाडीका लागि वास्तविक छनोट इरान वा इजरायलबीच होइन, बरु ‘स्थिरता’ वा ‘अनन्त युद्ध’ बीचको हो।

गलत छनोटको जोखिम
हालैका घटनाक्रमले के पुष्टि गरेका छन् भने खाडी राष्ट्रहरूले द्वन्द्वमा सहभागी नहुन खोज्दा पनि उनीहरू यसको चपेटामा परिरहेका छन्। कतार जस्ता मध्यस्थताको नीति लिएका देशहरू समेत क्षेत्रीय तनावको बाछिटाबाट अछुतो रहन सकेका छैनन्। सन् २०२६ को दोस्रो ठूलो द्वन्द्वले सम्पूर्ण क्षेत्र नै जोखिममा रहेको स्पष्ट पारेको छ।

इरानको क्षेत्रीय प्रभाव र ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ बन्द गर्न सक्ने क्षमता खाडी सुरक्षाका लागि ठूलो टाउको दुखाइ हो। तर, इरानलाई खतरा मान्नुको अर्थ युद्धलाई नै रणनीतिका रूपमा स्वीकार्नु होइन। खाडी राष्ट्रहरूले इरानी दबाबलाई रोक्ने र संवादको ढोका पनि खुला राख्ने सन्तुलित नीति अपनाउनु आवश्यक छ।

इजरायलसँगको स्वार्थ: मिल्दोजुल्दो तर फरक
इरानको सवालमा इजरायल र खाडी मुलुकहरूको चिन्ता साझा देखिए पनि उनीहरूको स्वार्थ एउटै छैन। इजरायलले आफ्नो सैन्य श्रेष्ठता र ‘डिटरेन्स’ कायम राख्न तनाव बढाउनुलाई उपयुक्त ठान्ला, तर खाडीका लागि त्यसको नतिजा महँगो इन्स्योरेन्स शुल्क, ऊर्जा केन्द्रहरूमा आक्रमणको जोखिम र साइबर हमलाका रूपमा प्रकट हुन्छ। तेल अवीभबाट हेर्दा व्यवस्थापन गर्न सकिने देखिने द्वन्द्व खाडीका लागि विनाशकारी हुन सक्छ।

इजरायलसँगको अन्धो गठबन्धनले खाडीलाई अर्काको सुरक्षा एजेन्डाको सहयोगी मात्र बनाउने जोखिम रहन्छ। साथै, प्यालेस्टाइनको मुद्दा अझै पनि यो क्षेत्रको स्थिरता र वैधताका लागि केन्द्रीय प्रश्नका रूपमा जीवितै छ।

रणनीतिक स्वायत्तताको आवश्यकता
साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई), कतार र ओमान जस्ता देशहरूले फरक-फरक कूटनीतिक बाटो अपनाएका छन्। कतार मध्यस्थतामा सक्रिय छ भने ओमानले तेहरानसँग गोप्य संवादको संयन्त्र जोगाइराखेको छ। यद्यपि, सामुद्रिक सुरक्षा र निर्वाध व्यापार सबैको साझा स्वार्थ हो।

खाडी मुलुकका लागि ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ वा ‘बाब अल-मन्देव’ जस्ता जलमार्गहरू जीवनरेखा हुन्। यी मार्गहरूमा अवरोध हुनु भनेको ऊर्जा निर्यात मात्र नभई खाद्य आयात र लगानीकर्ताको भरोसा समेत टुट्नु हो। यसको सुरक्षा सैन्य शक्तिले मात्र सम्भव छैन; यसका लागि संकटकालीन सञ्चार, गुप्तचर सूचना आदानप्रदान र कूटनीतिक संयन्त्र आवश्यक पर्छ।

आफ्नो भविष्य आफैं कोर्नुपर्ने समय
खाडीको अबको बाटो ‘रणनीतिक स्वायत्तता’ हुनुपर्छ। यसको अर्थ इरानी दबाबको प्रतिरोध गर्ने तर इजरायली उत्तेजनाको हिस्सा नबन्ने हो। अमेरिकासँग साझेदारी गर्ने तर आफ्नो सुरक्षाको पूर्ण जिम्मा उसैलाई मात्र नछोड्ने, र चीनसँग आर्थिक सम्बन्ध राख्ने तर परनिर्भर नहुने नीति नै आजको आवश्यकता हो।

अन्ततः, खाडीले रोज्नुपर्ने पक्ष भनेको ‘स्वयम् खाडी’ नै हो। यो क्षेत्र स्थायी युद्धको थलो बन्ने कि क्षेत्रीय स्थिरताको संवाहक बन्ने भन्ने निर्णय खाडीकै हातमा छ। स्थिरताको खोजी कुनै नरम नारा मात्र होइन, यो सार्वभौमसत्ता र आर्थिक भविष्य बचाउने ठोस रणनीतिक सिद्धान्त हो।