काठमाडौं, २३ जेष्ठ । आउँदो अगस्ट १२ तारिखका दिन विश्वले एक अद्भुत आकाशीय दृश्यको अनुभव गर्ने भएको छ। दुई वर्षभन्दा बढीको अन्तरालपछि पृथ्वीको आकाशमा ‘खग्रास सूर्यग्रहण’  लाग्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।

अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासा का अनुसार, जब चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीको बीचमा आएर सूर्यको प्रकाशलाई पूर्ण रूपमा छेक्छ र पृथ्वीको केही भागमा छाया पार्छ, तब खग्रास सूर्यग्रहण लाग्ने गर्दछ।

कहाँ-कहाँ देखिन्छ यो दुर्लभ दृश्य?

यस पटकको खग्रास सूर्यग्रहणको ‘पूर्णताको मार्ग’ झण्डै ८,३०० किलोमिटर लामो हुनेछ। यो मार्ग आर्कटिक तटीय क्षेत्रबाट सुरु भई उत्तर ध्रुव नजिकैबाट ग्रिनल्याण्ड, आइसल्याण्ड, पोर्चुगल र उत्तरी स्पेन हुँदै अघि बढ्नेछ।

वैज्ञानिक तथ्याङ्क अनुसार, ग्रिनल्याण्डमा बस्नेहरूले दुई मिनेटभन्दा बढी समयसम्म पूर्ण ग्रहण देख्न पाउनेछन् भने स्पेनमा यो अवधि करिब २० सेकेन्डको मात्र हुनेछ। यद्यपि, मौसम सफा रहेमा मात्र यो दृश्य स्पष्ट देखिनेछ।

पूर्ण ग्रहण बाहेक, युरोप, अफ्रिका र उत्तर अमेरिकाका धेरै भागहरूमा भने ‘खण्डग्रास सूर्यग्रहण’  देखिनेछ, जहाँ सूर्यको केही हिस्सा मात्र ढाकिएको देखिन्छ।

स्पेनका लागि ऐतिहासिक अवसर

युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी  का अनुसार सन् २००६ पछि मुख्य भूमि युरोपबाट देखिन लागेको यो पहिलो खग्रास सूर्यग्रहण हो। विशेषगरी स्पेनका लागि यो घटना ऐतिहासिक हुनेछ, किनभने सन् १९०५ पछि स्पेनको मुख्य भूमिबाट पहिलो पटक खग्रास सूर्यग्रहण देखिँदैछ। अबको चार वर्षभित्र (सन् २०२८ सम्म) स्पेनले लगातार तीनवटा सूर्यग्रहणको साक्षी बन्ने अवसर पाउनेछ।

ईएसएकी विज्ञान निर्देशक क्यारोल मुन्डेलले एक विज्ञप्तिमा भन्नुभएको छ, “खग्रास सूर्यग्रहण ती दुर्लभ क्षणहरूमध्ये एक हो, जसले लाखौं मानिसलाई एकैसाथ ब्रह्माण्डसँग जोड्छ र हामीभित्र कौतुहलता जगाउँछ।”

वैज्ञानिक अनुसन्धानको सुनौलो मौका

यो सूर्यग्रहण केवल हेर्नका लागि मात्र नभई वैज्ञानिक अध्ययनका लागि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यस अवधिमा वैज्ञानिकहरूले ‘हाई-अल्टिच्युड बेलुन’ मार्फत सूर्यको बाहिरी वायुमण्डल (कोरोना) को अध्ययन गर्ने तयारी गरेका छन्।

सन् १९१९ मा सूर्यको गुरुत्वाकर्षणले टाढाका ताराहरूको प्रकाशलाई मोडिदिन्छ भन्ने अल्बर्ट आइन्स्टाइनको ‘सापेक्षतावादको सिद्धान्त’ (Theory of General Relativity) प्रमाणित भएको थियो। यस पटकको ग्रहणमा सोही प्रयोगलाई फेरि दोहोर्याउने वैज्ञानिकहरूको लक्ष्य रहेको छ।

कसरी सुरक्षित रूपमा हेर्ने?

सूर्यग्रहण हेर्दा आँखाको सुरक्षामा विशेष ध्यान दिनुपर्ने नासाले चेतावनी दिएको छ।

• विशेष चस्माको प्रयोग: सामान्य सनग्लासले सूर्यको हानिकारक किरणबाट बचाउन सक्दैन। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड प्राप्त ‘सोलार फिल्टर’ वा प्रमाणित ‘इलिप्स चस्मा’ मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।

• अप्टिकल उपकरणमा सावधानी: क्यामेरा लेन्स, टेलिस्कोप वा बाइनाकुलरबाट सोझै सूर्यलाई हेर्नु अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ। यी उपकरणमा विशेष फिल्टर नलगाई हेर्दा आँखामा स्थायी क्षति पुग्न सक्छ।

• पूर्णताको क्षण: सूर्य पूर्ण रूपमा ढाकिएको समयमा मात्र केही बेरका लागि चस्मा बिना हेर्न सकिन्छ, तर सूर्यको प्रकाश पुन: देखिने बित्तिकै चस्मा लगाइहाल्नुपर्छ।

आगामी सूर्यग्रहणहरू कहिले?

यदि यस पटकको अवसर छुट्यो भने, अर्को खग्रास सूर्यग्रहणका लागि धेरै समय कुर्नुपर्ने छैन। सन् २०२७ अगस्ट २ मा दक्षिण स्पेन, उत्तर अफ्रिका र साउदी अरब क्षेत्रमा खग्रास सूर्यग्रहण लाग्नेछ।

अमेरिकाको हकमा भने, सन् २०३३ मा अलास्काबाट मात्र खग्रास सूर्यग्रहण देखिनेछ। अमेरिकाका धेरै राज्यहरू समेट्ने गरी अर्को ठूलो ग्रहण भने सन् २०४४ र २०४५ मा मात्र लाग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।

विश्वभरका खगोल प्रेमीहरूका लागि यो अगस्ट महिना एउटा महाकुम्भ जस्तै हुने निश्चित छ। घरमै बसेर यो दृश्य हेर्न चाहनेहरूका लागि ईएसए  ले स्पेनको जाभालाम्ब्रे अब्जर्भेटरीबाट प्रत्यक्ष प्रसारण समेत गर्ने व्यवस्था मिलाएको छ।