इरान र अमेरिकाबीच आणविक निरीक्षणमा विवाद: ६० दिने समयसीमाभित्र सम्झौता गर्ने प्रयासमा अन्योल

वासिङ्टन/तेहरान । इरान र अमेरिकाबीच जारी कूटनीतिक वार्तामा आणविक निरीक्षण र हर्मोज जलसन्धिलाई लिएर परस्पर विरोधी दाबीहरू सार्वजनिक भएका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरान ‘उच्च तहको’ आणविक निरीक्षणका लागि सहमत भएको दाबी गरिरहँदा तेहरानले भने त्यसलाई ठाडै अस्वीकार गरेको छ।

आणविक निरीक्षण र मिसाइल कार्यक्रम: तेहरानको कडा अडान
इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बाघेईले हालसम्म अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी का महानिर्देशक राफेल ग्रोसीसँग कुनै बैठक नभएको र निरीक्षणको कुनै निश्चित तालिका नरहेको स्पष्ट पारेका छन्। सन् २०२५ मा इरानको आणविक केन्द्रहरूमा अमेरिका र इजरायलले गरेको आक्रमणपछि इरानी संसदले निरीक्षणमा रोक लगाउने कानुन पारित गरेको थियो।

यसैबीच, इरानका राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानले इरानको ब्यालिस्टिक मिसाइल कार्यक्रम वार्ताको विषय नहुने घोषणा गरेका छन्। उनले रक्षात्मक क्षमतामा कुनै पनि सम्झौता नगरिने अडान दोहोर्‍याएका छन्।

हर्मोज जलसन्धि र मार्को रुबियोको खाडी भ्रमण
अमेरिकी विदेश मन्त्री मार्को रुबियो यतिबेला संयुक्त अरब इमिरेट्स (UAE), कुवेत र बहराइनको भ्रमणमा छन्। उनले अन्तिम सम्झौता भएपछि इरानले हर्मोज जलसन्धिमा कुनै पनि प्रकारको महसुल (Tolls) उठाउन नपाउने र समुद्री स्वतन्त्रता सुनिश्चित हुने बताएका छन्। रुबियोले खाडी राष्ट्रहरूलाई इरानको सम्भावित आक्रमणबाट जोगाउन अमेरिका प्रतिबद्ध रहेको भन्दै प्रस्तावित सम्झौताको समर्थन जुटाउन प्रयासरत छन्।

ट्रम्पको ‘युद्ध शक्ति’ माथि अमेरिकी सिनेटको अंकुश
अमेरिकी सिनेटमा राष्ट्रपति ट्रम्पको सैन्य अधिकार कटौती गर्ने पक्षमा ५०-४८ मतले एक प्रस्ताव पारित भएको छ। यस प्रस्तावले राष्ट्रपतिलाई इरानविरुद्ध सैन्य कारबाही गर्नुअघि संसदको अनुमति लिन बाध्य पार्नेछ।

चार रिपब्लिकन सिनेटरहरूले आफ्नै पार्टीको नेतृत्वविरुद्ध उभिएर यस प्रस्तावको पक्षमा मतदान गरेका थिए भने डेमोक्र्याट सिनेटर जोन फेटरम्यानले मात्र यसको विपक्षमा मतदान गरे। यसले ह्वाइट हाउसको इरान नीतिमा आन्तरिक दबाब बढेको देखाउँछ।

इरानको सैन्य रणनीतिमा बदलाव: ‘आक्रामक सिद्धान्त’ तर्फ
इरानी सेनाका वरिष्ठ कमान्डर जनरल अहमद रेजा पोर्दस्तानले इरानले अब ‘रणनीतिक धैर्य’ (Strategic Patience) को नीति त्यागेर ‘आक्रामक सिद्धान्त’ (Offensive Doctrine) अपनाएको खुलासा गरेका छन्। यस नयाँ रणनीति अन्तर्गत राष्ट्रिय हितका लागि इरानले शत्रुमाथि पूर्व-सतर्कता (Preemptive) आक्रमण समेत गर्न सक्ने उनले चेतावनी दिएका छन्।

इजरायल-लेबनान वार्ता र युद्धविराम उल्लंघन
अमेरिकाको मध्यस्थतामा वासिङ्टनमा इजरायल र लेबनानबीच पाँचौं चरणको शान्ति वार्ता सुरु भएको छ। अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले यस वार्ताको उद्देश्य हिंसाको चक्र अन्त्य गर्नु रहेको बताए पनि इजरायली दूतले छलफललाई ‘ट्रेन-वेक’ (अत्यन्तै निराशाजनक) को संज्ञा दिएका छन्।

यही समयमा, दक्षिण लेबनानमा इजरायली सेनाको गोलीबारीबाट दुई जनाको मृत्यु भएको छ। हिजबुल्लाहले यस घटनालाई युद्धविरामको ‘घोर उल्लंघन’ भनेको छ।

६० दिनको समयसीमाभित्र ऐतिहासिक सम्झौता गर्ने प्रयास भइरहे पनि आणविक निरीक्षण, मिसाइल कार्यक्रम र क्षेत्रीय सुरक्षाका विषयमा दुवै पक्षका अडानले वार्तालाई जटिल बनाएको छ। एकातर्फ कूटनीतिक प्रयास जारी छ भने अर्कोतर्फ सैन्य आक्रमण र चेतावनीले क्षेत्रमा अनिश्चितता कायमै राखेको छ।