११ करोड वर्ष पुरानो जीवाशेषमा भेटियो जैविक अणु: टेरोसौरको खानपान र संरक्षणको अनौठो रहस्य खुल्यो

काठमाडौं । वैज्ञानिकहरूले ब्राजिलमा फेला परेको ११ करोड ३० लाख वर्ष पुरानो टेरोसौरको जीवाशेषमा पहिलोपटक जैविक अणुहरू फेला पारेका छन् । अस्ट्रेलियाको कर्टिन विश्वविद्यालयको नेतृत्वमा गरिएको एक अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनले यो दुर्लभ सफलता प्राप्त गरेको हो । यो खोजले प्रागैतिहासिक उड्ने सरिसृपहरूको जीवनशैली र तिनको शरीर यति लामो समयसम्म कसरी सडेर नगई सुरक्षित रह्यो भन्नेबारे नयाँ तथ्य बाहिर ल्याएको छ ।

के हो त टेरोसौर ?
टेरोसौर डाइनोसरहरूकै युगमा आकाशमा उड्ने सरिसृप थिए । यिनीहरू उड्ने क्षमता भएका संसारकै पहिलो कशेरुकी (Vertebrate) जीव हुन् । कतिपय टेरोसौरका पखेटा १२ मिटरसम्म लामा हुन्थे । अहिलेका चराहरूको जस्तै यिनीहरूको हाड पनि भित्रबाट खोक्रो हुन्थ्यो, जसले गर्दा यिनीहरूलाई उड्न सजिलो हुन्थ्यो ।

जीवाशेषभित्र ‘टाइम क्याप्सुल’
उत्तर-पूर्वी ब्राजिलमा फेला परेको यो जीवाशेष टेरोसौरको पखेटाको हाड (Wing phalanx) हो । यो जीवाशेष त्रि-आयामिक (3D) आकारमा अत्यन्तै सुरक्षित अवस्थामा भेटिएको थियो । कर्टिन विश्वविद्यालयको ‘वेस्टर्न अस्ट्रेलियन अर्गानिक एण्ड आइसोटोप जियोकेमेस्ट्री सेन्टर’ की निर्देशक एवं प्रमुख अनुसन्धानकर्ता प्राध्यापक क्लिटी ग्रिसले यसलाई एउटा ‘टाइम क्याप्सुल’ को संज्ञा दिएकी छिन् ।

उनका अनुसार, यस जीवाशेषमा पहिलोपटक ‘स्टेरोइड’ (Steroid) का अवशेषहरू पत्ता लागेका छन् । “यसले ती जीवहरूले सम्भवतः माछा वा स्क्विड (Squid) खाने गर्थे भन्ने कुराको थप प्रमाण दिएको छ,” प्राध्यापक ग्रिसले भनिन् । यो खोजले ‘मोलिक्युलर प्यालेन्टोलजी’ (Molecular Paleontology) को क्षेत्रमा नयाँ ढोका खोलेको छ ।

सूक्ष्मजीवको कमाल: कसरी जोगियो जीवाशेष ?
सामान्यतया अक्सिजनको उपस्थितिले जैविक वस्तुहरूलाई नष्ट गर्छ, तर यो जीवाशेषको हकमा भने अक्सिजन र विशेष प्रकारका ब्याक्टेरिया वरदान सावित भए । अध्ययनका अनुसार, टेरोसौर मरेपछि समुद्रको पिँधमा पुगेको थियो । त्यहाँ सल्फर-अक्सिडाइजिङ ब्याक्टेरिया (Sulfur-oxidizing bacteria) जस्ता सूक्ष्मजीवहरूले यसको नरम तन्तु र बोसोलाई पचाउन थाले ।

सोही प्रक्रियाका क्रममा शरीरको वरिपरि खनिजकरण (Mineralization) सुरु भयो, जसले गर्दा हाडको संरचना ढुंगामा परिणत भयो र ११ करोड वर्षभन्दा बढी समयसम्म सुरक्षित रहन सफल भयो । यो अध्ययनले जीवाशेष बन्ने प्रक्रियाबारे चल्दै आएको पुरानो मान्यतालाई समेत चुनौती दिएको छ ।

विश्वव्यापी महत्त्व
यो अनुसन्धान ‘आई-साइन्स’ (iScience) जर्नलमा प्रकाशित भएको छ । वैज्ञानिकहरूले यसलाई ‘लेगरस्ट्याटेन मेकानिज्म’ (Lagerstätten mechanism) को नयाँ स्वरूप भनेका छन्, जसले विशेष वातावरणीय अवस्थामा मात्र जीवाशेषहरू असाधारण रूपमा सुरक्षित रहन सक्छन् भन्ने बुझाउँछ ।

यो खोजले वैज्ञानिकहरूलाई करोडौँ वर्षअघिको जैविक इतिहास बुझ्न मात्र नभई, भविष्यमा अन्य प्राचीन जीवाशेषहरूबाट पनि डिएनए वा प्रोटिन जस्ता अणुहरू फेला पार्न सकिने आशा जगाएको छ । उड्ने डाइनोसरको यो एउटा सानो हाडले करोडौँ वर्षपहिलेको हराएको संसारको कथालाई पुनः जीवित तुल्याएको छ ।