दक्षिण डकोटा ।  अमेरिकाको दक्षिण डकोटास्थित एउटा पुरानो सुन खानीको करिब डेढ किलोमिटर गहिराइमा वैज्ञानिकहरूले ब्रह्माण्डकै सबैभन्दा रहस्यमयी वस्तु ‘डार्क म्याटर’ (Dark Matter) सँग सम्बन्धित हुन सक्ने एउटा दुर्लभ कण फेला पारेका छन्।

‘लक्स–जेपलिन’ (LUX-ZEPLIN – LZ) नामको जटिल प्रयोगमा संलग्न २५० वैज्ञानिकहरूको अन्तर्राष्ट्रिय टोलीले तरल ‘जेनन’ (Xenon) को ट्याङ्कमार्फत एउटा यस्तो कणको प्रतिक्रिया फेला पारेको छ, जसलाई डार्क म्याटरको कण मान्न सकिने बलियो आधार देखिएको छ। यद्यपि, वैज्ञानिकहरूले यसलाई आधिकारिक पुष्टि (Detection) भने गरिसकेका छैनन्।

के हो डार्क म्याटर?
हामीले देख्न, छुन र अनुभव गर्न सक्ने ग्रह, तारा र ग्यालेक्सीहरूले ब्रह्माण्डको कुल संरचनाको मात्र ५ प्रतिशत हिस्सा ओगट्छन्। बाँकी ६८ प्रतिशत ‘डार्क इनर्जी’ र २७ प्रतिशत ‘डार्क म्याटर’ रहेको वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ। डार्क म्याटर अदृश्य हुन्छ र यसले प्रकाश वा विद्युतीय चुम्बकीय विकिरणलाई परावर्तन गर्दैन, जसका कारण यसलाई टेलिस्कोपबाट सिधै देख्न सकिँदैन। यसको अस्तित्वलाई यसको गुरुत्वाकर्षण शक्तिका आधारमा मात्र झण्डै एक शताब्दीदेखि अनुमान गरिँदै आएको छ।

खोजको विवरण
दक्षिण डकोटाको स्यान्फोर्ड अन्डरग्राउन्ड रिसर्च फेसिलिटी (SURF) मा गरिएको यो प्रयोगमा तरल जेनन भरिएको ट्याङ्कीलाई सयौँ प्रकाश सेन्सरहरूले घेरिएको थियो। वैज्ञानिकहरूले डार्क म्याटरको एउटा काल्पनिक कण ‘विम्प’ (WIMP) जेननको परमाणुसँग ठोक्किएमा प्रकाशका दुई झिल्का उत्पन्न हुने सिद्धान्तमा काम गरिरहेका थिए।

सन् २०२३ मार्चदेखि २०२४ अप्रिलसम्मको २२० दिनको तथ्याङ्क विश्लेषण गर्दा १६ जुन, २०२३ मा एउटा यस्तो घटना फेला परेको हो, जुन ठ्याक्कै डार्क म्याटरको कणसँग मेल खान्छ। ब्रिस्टल विश्वविद्यालयका प्रमुख अनुसन्धानकर्ता साम एरिक्सनले जापानमा आयोजित ‘२०२६ टीईभी पार्टिकल एस्ट्रोफिजिक्स’ सम्मेलनमा यो नतिजा प्रस्तुत गर्नुभएको हो।

वैज्ञानिकहरूको सावधानी
यो खोजलाई भौतिक विज्ञानमा ठूलो उपलब्धिका रूपमा हेरिए पनि वैज्ञानिकहरूले सावधानी अपनाएका छन्। ब्रान विश्वविद्यालयका भौतिकशास्त्री तथा एलजेड (LZ) का प्रवक्ता रिक गेट्सकेलले भन्नुभयो, “हामी डार्क म्याटर नै फेला पर्‍यो भनेर अहिल्यै हतारमा दाबी गर्न चाहँदैनौँ, तर यो अहिलेसम्मकै सबैभन्दा स्पष्ट र बलियो संकेत हो।”

सिड्नी विश्वविद्यालयकी भौतिकशास्त्री थेरेसा फ्रुथका अनुसार यो घटनालाई धेरै पटक परीक्षण गर्दा पनि यसको अस्तित्व मेटिएको छैन, जसले यसलाई थप विश्वसनीय बनाएको छ।

नासाको नयाँ अभियान
यसैबीच, अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासा (NASA) ले पनि डार्क म्याटर र डार्क इनर्जीको थप अनुसन्धानका लागि ४ अर्ब डलरको लगानीमा ‘न्यान्सी ग्रेस रोमन स्पेस टेलिस्कोप’ परियोजना सुरु गरेको छ।

यदि यो कण वास्तवमै डार्क म्याटर भएको प्रमाणित भएमा, यसले मानव जातिलाई ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र संरचना बुझ्न एक नयाँ युगमा पुर्‍याउनेछ।