काठमाडौँ, भदौ १७ । कला र संस्कृतिको सहर पाटनका प्राचीन गल्लीहरू मङ्गलबार पुनः एकपटक भक्ति र परम्पराको रङमा रंगिएका छन् । मल्लकालीन राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको पालादेखि सुरु भएको ऐतिहासिक ‘नृसिंह जात्रा’ यस वर्ष पनि उत्साहका साथ सम्पन्न भएको छ । हरेक वर्ष भाद्र कृष्ण पञ्चमीका दिन मनाइने यो जात्राले ललितपुरको जीवन्त सांस्कृतिक पहिचानलाई फेरि एकपटक विश्वसामु उजागर गरेको छ ।

आस्था र इतिहासको संगम

विक्रम संवत् १६८८ (नेपाल संवत् ७५१) देखि निरन्तर चल्दै आएको यो जात्रा झण्डै चार शताब्दी पुरानो हो । पौराणिक कथाअनुसार, भगवान् विष्णुले आधा सिंह र आधा मानिसको ‘नृसिंह’ अवतार धारण गरी अहङ्कारी दानव हिरण्यकशिपुको वध गरेको खुसीयालीमा यो जात्रा मनाइन्छ। विश्वमा शान्ति कायम होस् र कुनै पनि दैवी प्रकोप नपरोस् भन्ने पवित्र कामनाका साथ पाटनवासीले यसलाई एउटा पर्वका रूपमा जोगाउँदै आएका छन् ।

समुदायको काँधमा परम्परा

यो जात्राको व्यवस्थापन ललितपुरका छ कुलका राजोपाध्याय समुदायले गर्दै आएका छन्। उमेरको वरिष्ठताका आधारमा पालैपालो जात्रा चलाउने परम्पराअनुसार यस वर्ष अग्निशाला वःलिम्हका भूपति राजानन्द राजोपाध्यायको परिवारले यो जिम्मेवारी पुरा गरेको छ। पालो परेको परिवारका सदस्यमध्ये एक जना (पुरोहित, ज्वाइँ वा भाञ्जा) ले नृसिंहको स्वरूप धारण गर्छन्, जसलाई साक्षात् भगवान्का रूपमा पूजा गरिन्छ।

अनौठो र लोभलाग्दो दृश्य

नृसिंह जात्राको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष यसको हिँड्ने शैली हो। नृसिंहको दायाँ–बायाँ लक्ष्मी र सरस्वती रहन्छन् भने छ जोडी कन्याहरू पनि जात्रामा सहभागी हुन्छन्। बाजागाजा र भजन टोलीसहित सहर परिक्रमा गर्दा भक्त प्रह्लादको प्रतीकका रूपमा एक व्यक्ति हातमा धूप लिएर नृसिंहतर्फ फर्कँदै ‘उल्टो पाइला’ चालेर हिँड्छन्। यो दृश्यले जो कोहीलाई पनि त्रेतायुगको पौराणिक अनुभूतिको आभास गराउँछ।

जात्राको टोलीले पाटनका प्राचीन बस्तीहरू—गाबहाल, पिम्बहाल, बङ्गलामुखी, मङ्गलबजार, सुन्धारादेखि पूर्णचण्डीसम्मको ‘सायाः’ मार्ग परिक्रमा गरेको थियो।

बालबालिकाको रक्षा र धार्मिक विश्वास

जात्राको अर्को रोचक पक्ष भनेको ‘कपडाको पुतली’ हो। नृसिंहले आफ्नो पछाडि एउटा कपडाको पुतली लतार्दै हिँड्ने गर्छन्। बाटोमा रहेका बालबालिकालाई उक्त पुतली ढोगाउने चलन छ। यसो गर्दा बालबालिकाको रक्षा हुने, उनीहरूलाई शुभ हुने र नकारात्मक शक्तिबाट जोगिने जनविश्वास रहेको छ।

शान्त र उग्र स्वरूपको भिन्नता

ललितपुरमा नृसिंहका दुई रूपको पूजा गरिन्छ। कात्तिक नाचमा देखाइने नृसिंहलाई ‘उग्र स्वरूप’ मानिन्छ भने यो उपालकं सायाः (नृसिंह जात्रा) मा देखिने नृसिंहलाई ‘शान्त स्वरूप’ का रूपमा पुजिन्छ । यी दुवै रूपले समाजमा खराब प्रवृत्तिको अन्त्य र न्यायको जीतलाई सङ्केत गर्दछन् ।

निष्कर्ष

आधुनिकताको भिडमा पनि ललितपुरले आफ्नो मौलिकतालाई मर्न दिएको छैन । पुर्खाले सुम्पेको यो अमूल्य सम्पदालाई राजोपाध्याय समुदाय र पाटनवासीले जसरी संरक्षण गरिरहेका छन्, त्यसले नेपालको सांस्कृतिक पर्यटन र ऐतिहासिक विरासतलाई थप मजबुत बनाएको छ। नृसिंह जात्रा केवल एउटा धार्मिक लस्कर मात्र होइन, यो त काठमाडौँ उपत्यकाको इतिहास, कला र अटुट आस्थाको जीवन्त दस्ताबेज हो ।