मणिपुर।  भारतको उत्तरपूर्वी राज्य मणिपुरस्थित लोकटक ताल प्रकृतिको अनौठो संरचनाका कारण विश्वभर चर्चित छ। तालको पानीमाथि तैरिरहेका वनस्पतिका टापु, तिनमा आश्रित दुर्लभ वन्यजन्तु र पानीसँगै जोडिएको स्थानीय समुदायको जीवनशैलीले यस क्षेत्रलाई विशिष्ट बनाएको छ। यही तालको दक्षिणी भागमा रहेको केइबुल लामजाओ राष्ट्रिय निकुञ्जलाई विश्वकै एकमात्र तैरिने राष्ट्रिय निकुञ्जका रूपमा चिनिन्छ। 

लोकटक तालको सबैभन्दा विशिष्ट विशेषता ‘फुम्दी’ हुन्। वनस्पति, माटो र कुहिएका जैविक पदार्थ जम्मा भएर बनेका बाक्ला, स्पन्जजस्ता यी संरचना पानीको सतहमा तैरिन्छन्। कतिपय फुम्दी बाक्ला र बलिया हुन्छन् भने कतिपय पातला तथा कमजोर हुन्छन्। तिनको मोटाइ र बनावट ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। टाढाबाट हेर्दा हरिया घाँसे मैदानजस्ता देखिने यी तैरिने संरचनाले ताललाई प्राकृतिक रूपमा बनेका साना–ठूला टापुहरूको समूहजस्तो बनाउँछन्। 

करिब ४० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको केइबुल लामजाओ राष्ट्रिय निकुञ्ज यही फुम्दीमा आधारित छ। सन् १९६६ मा वन्यजन्तु आरक्षका रूपमा संरक्षण सुरु गरिएको यस क्षेत्रलाई सन् १९७७ मा राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणा गरिएको थियो। यसको मुख्य उद्देश्य मणिपुरको पहिचान मानिने दुर्लभ सङ्गाई मृगको संरक्षण गर्नु हो। 

‘नाच्ने मृग’ सङ्गाईको अन्तिम प्राकृतिक आश्रय

केइबुल लामजाओ राष्ट्रिय निकुञ्ज सङ्गाई मृगका लागि विशेष महत्त्व राख्छ। वैज्ञानिक नाम  रहेको यो मृगलाई ‘ब्राउ–एन्टलर्ड डियर’ तथा ‘डान्सिङ डियर’ अर्थात् ‘नाच्ने मृग’ पनि भनिन्छ। यसको खुट्टा लामो र हिँडाइ विशिष्ट हुन्छ। पानीमाथि तैरिने नरम तथा अस्थिर फुम्दीमा हिँड्दा मृगको शरीर लचकदार रूपमा चल्ने भएकाले नाचिरहेको जस्तो देखिन्छ। यही विशेषताले यसलाई ‘नाच्ने मृग’ नाम दिलाएको हो। 

सङ्गाई मणिपुरको राज्य पशु पनि हो। यसको प्राकृतिक बासस्थान अत्यन्त सीमित भएकाले फुम्दीको संरक्षण यस प्रजातिको अस्तित्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। निकुञ्जमा अन्य मृग, जङ्गली बँदेल, उदबिलाव तथा विभिन्न प्रजातिका जलचर र चराचुरुङ्गी पनि पाइन्छन्। जाडोयाममा आउने प्रवासी चराले यस क्षेत्रको जैविक विविधतालाई थप समृद्ध बनाउँछन्। 

पानीसँग जोडिएको स्थानीय जीवन

लोकटक ताल वन्यजन्तुको बासस्थान मात्र होइन, वरपर बसोबास गर्ने समुदायको जीविकोपार्जनको महत्त्वपूर्ण आधार पनि हो। यहाँका बासिन्दा माछा मार्ने, खेतीपाती गर्ने तथा तालसँग सम्बन्धित अन्य गतिविधिमा संलग्न छन्। कतिपयले पानीमाथि बनाइएका अस्थायी वा अर्धस्थायी घर तथा माछा मार्ने संरचनामा जीवन बिताउँछन्।

फुम्दी र पानीको सतहसँग अनुकूलित स्थानीय जीवनशैलीले यस क्षेत्रलाई पर्यावरणीय मात्र नभई सामाजिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण बनाएको छ। तालको प्राकृतिक अवस्था बिग्रँदा यहाँको वन्यजन्तु र स्थानीय समुदाय दुवै प्रभावित हुने भएकाले संरक्षणमा मानिस र प्रकृतिको आवश्यकतालाई सँगसँगै सम्बोधन गर्नुपर्ने देखिन्छ। 

जलवायु परिवर्तन र मानवीय गतिविधिको चुनौती

अद्वितीय पारिस्थितिक प्रणाली भए पनि लोकटक ताल र केइबुल लामजाओ राष्ट्रिय निकुञ्ज विभिन्न चुनौतीको सामना गरिरहेका छन्। जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षा, तापक्रम र पानीको सतहमा हुने परिवर्तनले फुम्दीको संरचना तथा वनस्पतिको वृद्धिमा असर पार्न सक्छ। त्यस्तै, प्रदूषण, गाद जम्ने समस्या, अतिक्रमण र मानवीय गतिविधिले तालको प्राकृतिक सन्तुलनमा दबाब सिर्जना गरिरहेका छन्।

विशेष गरी लोकटक जलविद्युत् परियोजनासँग सम्बन्धित इथाई बाँधले तालको पानीको प्राकृतिक मौसमी उतारचढावलाई परिवर्तन गरेको विषय संरक्षणका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। सामान्य अवस्थामा फुम्दीले पानीको सतहसँगै तलमाथि हुँदै तालको पिँधबाट पोषक तत्त्व ग्रहण गर्ने प्राकृतिक चक्र पूरा गर्छन्। पानीको सतह लामो समयसम्म उच्च रहँदा केही फुम्दीले पिँधबाट पर्याप्त पोषण लिन नसक्ने र कमजोर हुने जोखिम रहन्छ। यसले सङ्गाई मृगको बासस्थानमा समेत असर पार्न सक्छ। 

संरक्षणका लागि साझा प्रयास आवश्यक

लोकटक तालको संरक्षण गर्नु भनेको तैरिने टापु र सुन्दर प्राकृतिक दृश्य जोगाउनु मात्र होइन, दुर्लभ सङ्गाई मृगको भविष्य, स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जन र क्षेत्रीय जैविक विविधताको रक्षा गर्नु पनि हो। यसका लागि तालको पानीको प्राकृतिक चक्रलाई ध्यानमा राख्ने व्यवस्थापन, प्रदूषण नियन्त्रण, फुम्दीको नियमित अनुगमन र स्थानीय बासिन्दाको सहभागितामा आधारित संरक्षण कार्यक्रम आवश्यक छन्।

विश्वकै एकमात्र तैरिने राष्ट्रिय निकुञ्जका रूपमा केइबुल लामजाओले प्रकृतिको अनौठो अनुकूलन क्षमता देखाउँछ। तर यसको अस्तित्व सन्तुलित जलचक्र र स्वस्थ बासस्थानमा निर्भर छ। लोकटक तालका तैरिने वनस्पतिका टापु र तिनमा विचरण गर्ने ‘नाच्ने मृग’लाई जोगाउन समयमै प्रभावकारी कदम चाल्नु आजको महत्त्वपूर्ण आवश्यकता बनेको छ।