फोक्सो बिग्रिएपछि के ‘मलद्वार’ बाट अक्सिजन लिन सम्भव छ? जापानी वैज्ञानिकको अनौठो अनुसन्धान

टोकियो, जापान । हामी सामान्यतया नाक वा मुखबाट सास फेर्छौं, तर के फोक्सोले काम गर्न छाडेको अवस्थामा मानिसले मलद्वार (Anus) बाट पनि अक्सिजन लिन सक्ला? यो सुन्दा अनौठो र हास्यास्पद लाग्न सक्छ, तर जापानी वैज्ञानिक डा. ताकानोरी ताकेवे यसै विषयमा गम्भीर अनुसन्धान गरिरहेका छन्।

सिन्सिनाटी चिल्ड्रेन्स हस्पिटल मेडिकल सेन्टर र ओसाका विश्वविद्यालयका चिकित्सक तथा स्टेम सेल जीवशास्त्री डा. ताकेवेको यो अनुसन्धानको उद्देश्य फोक्सो फेल भएका बिरामीहरूका लागि वैकल्पिक श्वासप्रश्वास विधि खोज्नु हो।

अनुसन्धानको प्रेरणा: बुबाको उपचार र माछाको श्वासप्रश्वास
डा. ताकेवेको यो अनुसन्धानको पछाडि एक भावुक कारण जोडिएको छ। केही वर्षअघि उनका बुबालाई गम्भीर निमोनिया भएर भेन्टिलेटरमा राख्नुपरेको थियो। “भेन्टिलेटरको प्रक्रिया कति पीडादायी र आक्रामक हुन्छ भन्ने देखेर म स्तब्ध भएँ,” डा. ताकेवे भन्छन्। बुबाको फोक्सोको केही भाग पहिले नै शल्यक्रिया गरेर फालिसकिएको हुनाले भेन्टिलेटरले काम नगरे विकल्प के त भन्ने चिन्ताले उनलाई सतायो।

यही चिन्ताका बीच एक स्नातक विद्यार्थीले ल्याएको किताबबाट उनले प्रेरणा पाए। उक्त किताबमा अक्सिजन कम भएको पानीमा बस्ने केही माछाहरू (जस्तै: लोच) ले आफ्नो आन्द्रा वा छालाबाट पनि अक्सिजन लिन सक्ने कुरा उल्लेख थियो। ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजी (पेट तथा आन्द्रा रोग) को पृष्ठभूमि भएका डा. ताकेवेलाई थाहा थियो कि मानिसको आन्द्रामा पनि रक्तनलीहरूको ठूलो सञ्जाल हुन्छ, जसरी औषधिहरू एनिमा (Enema) मार्फत रगतमा पुर्‍याइन्छ। उनले सोचे– के अक्सिजनलाई पनि यसरी नै रगतमा पुर्‍याउन सकिएला?

कसरी काम गर्छ यो प्रविधि?
डा. ताकेवे र उनका सहकर्मीहरूले एनिमाजस्तै एक उपचार विधि विकास गरे। यसमा ‘परफ्लोरोडेकालिन’ (Perfluorodecalin) नामक तरल पदार्थलाई मलद्वारमार्फत आन्द्रामा पठाइन्छ। यो तरल पदार्थले ठूलो मात्रामा अक्सिजन बोक्न सक्छ र शरीरमा अक्सिजन छोड्दै रगतबाट कार्बन डाइअक्साइड सोस्ने क्षमता राख्छ।

मुसा र सुँगुरमा गरिएको प्रयोगमा यो विधि सफल देखिएको छ। अक्सिजन युक्त यो तरल पदार्थको एनिमा दिँदा सुँगुरहरूको रगतमा अक्सिजनको मात्रा करिब ३० मिनेटसम्म बढेको पाइएको थियो। रगतको रङ गाढा (कम अक्सिजन भएको) बाट चम्किलो रातो (अक्सिजन युक्त) भएको देख्दा डा. ताकेवेले यसलाई आफ्नो “आहा! क्षण” (सफलताको संकेत) मानेका थिए।

यस अनौठो तर वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि डा. ताकेवेलाई सन् २०२४ को ‘इग नोबेल पुरस्कार’ (Ig Nobel Prize) समेत प्रदान गरिएको छ। यो पुरस्कार मानिसलाई पहिले हसाउने र पछि सोच्न बाध्य पार्ने वैज्ञानिक खोजहरूलाई दिइन्छ।

मानिसमा परीक्षण र सुरक्षा
हालै अनुसन्धानकर्ताहरूले यो विधि मानिसका लागि कति सुरक्षित छ भनेर परीक्षण गरेका छन्। जापानका २७ जना स्वस्थ पुरुष स्वयंसेवकहरूमा गरिएको परीक्षणमा अक्सिजन नमिसाइएको ‘परफ्लोरोडेकालिन’ मलद्वारबाट चढाइएको थियो।

१.५ लिटरसम्मको मात्रा दिँदा केही स्वयंसेवकलाई पेट दुख्ने समस्या देखिए पनि १ लिटरसम्मको मात्रा लिनेहरूमा भने सामान्य पेट फुल्ने बाहेक अन्य गम्भीर समस्या देखिएन। यो अध्ययनको नतिजा हालै ‘मेड’ (Med) जर्नलमा प्रकाशित भएको छ।

मिश्रित प्रतिक्रिया
यो प्रविधिबारे चिकित्सा क्षेत्रमा मिश्रित प्रतिक्रिया आएको छ। आयरल्याण्डको युनिभर्सिटी अफ गालवेका डा. जोन लाफी यसप्रति केही सन्देह व्यक्त गर्छन्। उनी भन्छन्, “फोक्सो ग्यास आदानप्रदानका लागि बनेको विशेष अङ्ग हो, आन्द्राले त्यसको काम पूर्णरूपमा गर्न सक्दैन। बिरामीलाई बचाइराख्न धेरै लिटर तरल पदार्थ लगातार दिइरहनुपर्ने हुन्छ, जुन व्यावहारिक देखिँदैन।”

अर्कोतर्फ, अमेरिकाको वेक फरेस्ट युनिभर्सिटीका डा. केभिन गिब्स भने यसलाई आपतकालीन अवस्थामा उपयोगी मान्छन्। उनका अनुसार, बिरामीलाई भेन्टिलेटरमा जोड्नुअघिको छोटो समय (जहाँ अक्सिजनको कमीले खतरा हुन सक्छ) वा एम्बुलेन्समा अस्पताल लैजाँदै गर्दा यो विधिले बिरामीको ज्यान बचाउन ‘सप्लिमेन्ट’ (पूरक) को काम गर्न सक्छ।

भविष्यको बाटो
अक्सिजन लोड गरिएको तरल पदार्थले मानिसको रगतमा प्रभावकारी रूपमा अक्सिजन पुर्‍याउँछ कि पुर्‍याउँदैन भन्ने कुरा आगामी क्लिनिकल परीक्षणहरूले देखाउनेछ। डा. ताकेवेका अनुसार यो विधि अस्पताल वा एम्बुलेन्समा आपतकालीन उपचारको रूपमा प्रयोगमा आउन अझै धेरै वर्ष लाग्न सक्छ।

यद्यपि, डा. ताकेवेका बुबा भने छोराको यो प्रयासबाट निकै खुसी छन्। उनी मजाक गर्दै भन्छन्, “म नै तिम्रो प्रयोगको लागि स्वयंसेवक बन्न तयार छु।”