गुराँसको लालिमा वनको शोभा मात्र होइन, समृद्धिको सारथि पनि 

काठमाडौँ, वैशाख २० । जब फागुन-चैतको हावा चल्न थाल्छ, ताप्लेजुङका पाखाहरूले रङ फेर्छन्। हरिया पहाडहरू एकाएक राताम्य हुन्छन्। लाग्छ, प्रकृतिले कुनै उत्सव मनाइरहेकी छिन्। तर, यो केवल प्रकृतिको रङ मात्र होइन; यो त यहाँका स्थानीयका लागि खुसी र समृद्धिको रङ पनि हो। हिजोसम्म वनको शोभामा सीमित गुराँस आज स्थानीयको चुल्हो बाल्ने र जीवनस्तर बदल्ने मुख्य आधार बनेको छ।

कलम छाडेर ‘गुराँस’ स्याहार्दै देवराज

ताप्लेजुङका स्थापित सञ्चारकर्मी देवराज गुरुङको परिचय अहिले बदलिएको छ। दुई दशकसम्म हातमा कलम र माइक बोकेर सूचना प्रवाह गरेका गुरुङ आजभोलि गुराँसको फेदमा बसेर पर्यटकको स्वागत गरिरहेका भेटिन्छन्। उनले पत्रकारिताको लामो यात्रालाई विश्राम दिएर गुराँस फुल्ने पाखामै ‘होमस्टे’ (घरबास) सुरु गरेका छन्।

“पहिले गुराँस फुल्दा हेर्न मात्र आउँथे, तर खाने-बस्ने ठाउँ नहुँदा पर्यटक अलमलमा पर्थे,” गुरुङ भन्छन्, “अहिले आफ्नै आगनका गुराँसका बोट हुर्काउँदै आन्तरिक पर्यटकलाई स्थानीय परिकार पस्किरहेको छु। यसपालि गुराँसले मेरो व्यापार मात्र होइन, मन पनि खुस बनाइदियो।” उनी अहिले गुराँसको बगैँचा विस्तार गर्दै पर्यटन प्रवर्द्धनमा व्यस्त छन्।

२२ प्रजातिको राजधानी : पाथीभरा क्षेत्र

धार्मिक आस्थाको केन्द्र पाथीभरा केवल दर्शनका लागि मात्र होइन, गुराँसको सौन्दर्यका लागि पनि उत्तिकै प्रख्यात छ। हिमाली संरक्षण मञ्चका कार्यक्रम संयोजक रमेश राईका अनुसार पाथीभरा क्षेत्रमा मात्रै २२ प्रजातिका गुराँस पाइन्छन्।

“चैत-वैशाखमा पाथीभराको पदमार्ग हिँड्दा कुनै स्वर्गको बगैँचामा पुगेको अनुभूति हुन्छ,” राई भन्छन्। गुराँस फुल्ने सिजनमा तीर्थयात्रीको सङ्ख्या दोब्बर हुन्छ, जसको सिधा फाइदा स्थानीय होटल र चिया पसल सञ्चालकलाई पुगेको छ। होटल व्यवसायी सङ्घका अध्यक्ष इन्द्रनारायण श्रेष्ठका अनुसार गुराँस फुल्ने समय नै यहाँको मुख्य ‘बिजनेस सिजन’ हो।

जुसदेखि रक्सीसम्म : गुराँसको स्वाद

गुराँस केवल हेर्नका लागि मात्र होइन, चाख्नका लागि पनि प्रख्यात हुँदैछ । ताप्लेजुङ, तेह्रथुम र सङ्खुवासभाको सङ्गमस्थल ‘तीनजुरे-जलजले-मिल्के’ क्षेत्रलाई गुराँसको राजधानी नै मानिन्छ। यहाँ ३३ प्रजातिका गुराँस पाइन्छन् ।

यो क्षेत्रमा पुग्ने पर्यटकले गुराँसको स्वाद चाख्न नबिर्सिने होटल व्यवसायी हरी खनाल बताउँछन् । “तेह्रथुमको बसन्तपुर क्षेत्रमा गुराँसको जुस र रक्सी निकै प्रसिद्ध छ,” उनी भन्छन्। तराईको गर्मी छल्न उक्लिने पर्यटकहरू गुराँसको शीतल छाया र यसको स्वादमा लठ्ठ पर्छन् । मिल्के क्षेत्रमा त सरकारले ७ करोडको लागतमा ‘गुराँस पार्क’ नै निर्माण गरेर यसलाई पर्यटकीय हब बनाउने प्रयास थालेको छ ।

नेपाल : ३३ प्रजातिको वैभव

वनस्पतिविद् केशवराज राजभण्डारीका अनुसार विश्वभर पाइने १ हजार १५७ प्रजातिका गुराँसमध्ये नेपालमा ३३ प्रजाति पाइन्छन् । कञ्चनजङ्घा क्षेत्र त गुराँसको जैविक विविधताका लागि संसारकै धनी क्षेत्रमध्ये एक हो। नेपालको कुल वन क्षेत्रको १० प्रतिशत भाग गुराँसले ओगटेको तथ्याङ्क छ ।

समुद्री सतहबाट २ हजार २०० देखि ३ हजार ५०० मिटरको उचाइमा पाइने यो वनस्पतिले नेपाललाई विश्व मानचित्रमा छुट्टै पहिचान दिएको छ ।

हिजोका दिनमा दाउराका रूपमा मात्र प्रयोग हुने गुराँसका बुट्टाहरू आज ‘रातो सुन’ सरह बनेका छन्। गुराँससँगै स्थानीयको घरबास (होमस्टे) फस्टाउनु र आयआर्जनमा सुधार आउनुले एउटै कुरा पुष्टि गर्छ – यदि प्रकृतिलाई जोगाउन सकियो भने प्रकृतिले नै हाम्रो भविष्य सुरक्षित गर्छ । ताप्लेजुङका पाखाहरूमा ढकमक्क फुलेका गुराँसहरूले आज केवल सुन्दरता मात्र होइन, समृद्धिको गीत पनि गाइरहेका छन् ।