सप्तकोशीको बितण्डा : बाढी र कटानको दोहोरो चेपुवामा चिलिया टापु

काठमाडौँ, साउन २३ । बर्खाको बादल आकाशमा मडारिन थालेपछि देशभरका मानिसहरू सितल छहारी र झरीको आनन्द लिने कल्पना गर्छन् । तर, सुनसरीको बराहक्षेत्र नगरपालिका ६ र उदयपुरको बेलका नगरपालिकाको सिमानामा पर्ने ‘चिलिया टापु’ का बासिन्दाका लागि भने बर्खा एउटा उत्सव होइन, बरु अस्तित्व जोगाउने महासङ्ग्राम बनेर आउँछ ।

“हामी यहाँ बसाइँ सरेर आउँदा कोशी नदी निकै टाढा थियो, अहिले त बस्तीकै आँगनमा आइपुग्यो । ” स्थानीय पदम राई सुस्केरा हाल्दै भन्नुहुन्छ । वि.सं २०७४ देखि सपरिवार यहाँ बस्दै आउनुभएका राईको एक बिघा जमिनमा लहलहाउँदो धान र मकै खेती छ, गोठमा गाईभैँसी छन् । तर, यो सम्पन्नता बालुवाको जगमा अडिएझैँ भएको छ । सप्तकोशीले धार परिवर्तन गर्दै बस्तीतिर फणा उठाएकाले कुन दिन आफ्नो सबै मिहिनेत नदीमा विलीन हुने हो भन्ने चिन्ताले उहाँलाई रातभर निद्रा पर्दैन ।

बालुवाको थुप्रोमा भविष्य खोज्दै

चिलिया र श्रीलङ्का टापुका बासिन्दाका लागि नदीको बाढी मात्र समस्या होइन, त्योभन्दा खतरनाक त नदीको ‘कटान’ बनेको छ । बलौटे माटो भएकाले नदीले मुसाले झैँ बिस्तारै जमिन काट्दै लैजान्छ । स्थानीय भीम राईका अनुसार, हिजोसम्म देखिने जमिन आज नदीको गर्भमा पुगिसकेको हुन्छ ।

अहिले यहाँको दृश्य हेर्नलायक तर कारुणिक छ । स्थानीय बासिन्दा, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, नेपाली सेना र नगर प्रहरीको एउटा टोली जिउज्यान सुम्पेर श्रमदानमा जुटेको छ । बाँस गाड्ने, नाइलनको डोरीले बाँध्ने र बालुवा भरिएका बोराहरू राखेर नदीको बहाव फर्काउने प्रयास भइरहेको छ । तर, यो प्रयास ‘हात्तीको मुखमा जिरा’ जस्तै सावित भएको छ ।

सप्तकोशी कटान नियन्त्रण समितिका अध्यक्ष जयकुमार माझी भन्नुहुन्छ, “पहिले बनाइएका १८ वटा स्परमध्ये ९ वटा त नदीले निलिसक्यो । बाँकी रहेका संरचना पनि धरापमा छन् । हामीले गरिरहेको श्रमदानले केही समयका लागि राहत त देला, तर यो स्थायी समाधान भने होइन ।”

स्थानीय सरकारको सीमा र केन्द्रको मौनता

करीब तीन हजार जनसङ्ख्या रहेको यस क्षेत्रमा कृषि र पशुपालन नै जीवनको मूल आधार हो । तर, हरेक वर्ष नदीले खेतीयोग्य जमिन निलिदिँदा यहाँका बासिन्दा सुकुम्बासी हुने डरमा छन् । बेलका नगरपालिकाका प्रमुख अशोक कार्कीका अनुसार, करिब ६०० घरपरिवार अहिले प्रत्यक्ष जोखिममा छन् । सप्तकोशीले आफ्नो धार पश्चिमतिर मोड्ने सङ्केत देखाएकाले यो जोखिम झन् भयावह बन्ने देखिन्छ ।

बराहक्षेत्र नगरपालिकाका प्रमुख रमेश कार्की यसलाई ‘राष्ट्रिय सरोकारको विषय’ मान्नुहुन्छ । “नगरपालिकाको सीमित बजेटले सप्तकोशी जस्तो विशाल नदीलाई बाँध्न सम्भव छैन ।” उहाँ भन्नुहुन्छ, “हामीले जेसिभी, ट्याक्टर, जाली र बोरा पठाएर प्रयास त गरेका छौँ, तर वैज्ञानिक अध्ययन र दीर्घकालीन ड्याम निर्माण नगरी चिलिया टापु जोगिने देखिँदैन ।”

नगरप्रमुख कार्कीको एउटा गुनासो निकै गम्भीर छ, उहाँ भन्नुहुन्छ, “यो समस्या लिएर मन्त्रीहरूसँग छलफल गर्न काठमाडौँ धाउँदा पनि भेट्ने अवसर पाइएको छैन ।” यो भनाइले राज्यको केन्द्रले सीमा क्षेत्रका नागरिकको पीडालाई कसरी हेरिरहेको छ भन्ने स्पष्ट पार्छ ।

निष्कर्ष : नियति कि राज्यको उपेक्षा?

चिलिया टापुका नागरिकले आफ्नो तर्फबाट गर्न सक्ने सबै प्रयास गरिरहेका छन् । तर, प्रकृति र प्रविधिको यो लडाइँमा उनीहरू एक्ला परेका छन् । बाढी पसेपछि राहत बाँड्न आउने निकायहरूले कटान रोक्ने स्थायी संरचना बनाउन ध्यान नदिँदा प्रत्येक वर्ष राज्यको लाखौँ लगानी बालुवामा पानी हालेझैँ भएको छ ।

यदि समयमै सङ्घीय सरकारले पर्याप्त बजेट र प्राविधिक जनशक्ति परिचालन गरेर स्थायी तटबन्ध निर्माण गरेन भने, भोलि चिलिया टापुको नक्सा केवल कागजमा मात्र सीमित रहने खतरा छ । कोशीको बहावसँगै बगिरहेको यहाँका बासिन्दाको सपना जोगाउन अब श्रमदान मात्र पर्याप्त छैन, राज्यको बलियो ‘इच्छाशक्ति’ को खाँचो छ ।