काठमाडौं । भारतीय पौराणिक महाकाव्य रामायणलाई आधुनिक प्रविधि र भव्य दृश्य प्रस्तुतिसहित ठूलो पर्दामा उतारिएको चलचित्र ‘रामायण’ (Ramayana) प्रदर्शनमा आएको छ। निर्देशक नितेश तिवारी र निर्माता नमित मल्होत्राको निर्माणमा तयार भएको यस चलचित्रले प्राचीन त्रेतायुगको कथा र आधुनिक सिनेमाई प्रविधिलाई एकै ठाउँमा समेट्ने प्रयास गरेको छ।

भगवान् विष्णुको सातौँ अवतारका रूपमा मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीरामको जन्म, धर्म र अधर्मबीचको संघर्ष, रावणको अहंकार तथा सीताको त्याग र समर्पणलाई केन्द्रमा राखेर निर्माण गरिएको चलचित्रलाई भारतीय सिनेमाको सबैभन्दा महत्त्वाकांक्षी परियोजनामध्ये एकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

रामायणको कथा नेपाली तथा भारतीय दर्शकका लागि नयाँ होइन। रामानन्द सागरको चर्चित टेलिशृंखलादेखि विभिन्न चलचित्र र नाट्य प्रस्तुतिसम्म यस महाकाव्यलाई अनेकौँ माध्यमबाट प्रस्तुत गरिसकिएको छ। तर, यसपटक निर्देशक नितेश तिवारीले अत्याधुनिक भिजुअल इफेक्ट्स (भीएफएक्स), कम्प्युटर जेनेरेटेड इमेजरी (सीजीआई), भव्य सेट र अन्तर्राष्ट्रियस्तरको प्राविधिक पक्षलाई उपयोग गर्दै रामायणलाई नयाँ सिनेमाई स्वरूप दिने प्रयास गरेका छन्।

करिब ४ हजार करोड रुपैयाँको बजेटमा निर्माण भएको बताइएको चलचित्रले प्रदर्शनसँगै यसको भव्यता, कलाकारको अभिनय र प्राविधिक पक्षलाई लिएर दर्शकमाझ चासो बढाएको छ। चलचित्रको कथा, निर्देशन, अभिनय र कमजोरीबारे विस्तृत समीक्षा यस्तो छ।

के छ ‘रामायण’को कथा?

रामायणको मूल कथा अधिकांश दर्शकलाई थाहा छ। त्यसैले चलचित्रका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती कथामा नयाँपन दिनुभन्दा पनि परिचित घटनालाई नयाँ शैली, दृश्यात्मक भव्यता र भावनात्मक गहिराइका साथ प्रस्तुत गर्नु हो। ‘रामायणम्’ले यही पक्षलाई आफ्नो मुख्य आधार बनाएको छ।

चलचित्रको सुरुवात देवता र असुरबीचको युद्धबाट हुन्छ। लंकामा देवताहरूले विजय हासिल गरेपछि रावणकी आमा कैकसीले आफ्नो छोरालाई लंकामाथि अधिकार जमाउँदै तीनै लोकको स्वामी बन्ने लक्ष्य सम्झाउँछिन्। आमाको यही प्रेरणाबाट रावण कठोर तपस्यामा लीन हुन्छ।

उसको तपस्याबाट प्रसन्न भएका ब्रह्माले वरदान दिएपछि रावण शक्तिशाली बन्छ। त्यसपछि ऊ लंकामा प्रवेश गर्दै एकपछि अर्को गर्दै आफ्ना विरोधीलाई पराजित गर्छ र कुबेरको लंकामाथि आफ्नो अधिकार स्थापित गर्छ। यसरी रावणको शक्ति, महत्त्वाकांक्षा र अहंकारको कथा अघि बढ्छ।

अर्कोतर्फ अयोध्यामा राजा दशरथको घरमा पुत्रप्राप्तिका लागि यज्ञ गरिन्छ। त्यसपछि राम, भरत, लक्ष्मण र शत्रुघ्नको जन्म हुन्छ। चारै राजकुमार हुर्कंदै जाँदा रामको व्यक्तित्वमा शालीनता, साहस र धर्मप्रतिको निष्ठा देखिन थाल्छ।

यसैबीच ऋषि विश्वामित्र राजा दशरथकहाँ पुग्छन्। यज्ञ र धार्मिक अनुष्ठानमा ताडका तथा सुबाहुजस्ता राक्षसले बाधा पुर्‍याउने र यज्ञस्थल अपवित्र बनाउने गरेको भन्दै उनी रामलाई आफूसँग पठाउन आग्रह गर्छन्। सुरुमा राजा दशरथ हिचकिचाए पनि राम विश्वामित्रसँग जान्छन् र ताडका तथा सुबाहुजस्ता राक्षसको वध गर्छन्।

त्यसपछि चलचित्रमा सीता स्वयंवर, राम र सीताको विवाह तथा रामको वनवाससम्मका घटनालाई प्रस्तुत गरिएको छ। चलचित्रको पहिलो भाग मुख्यतः रामको बाल्यकाल, युवावस्था, वीरता र अयोध्याबाट वनवाससम्मको यात्रामा केन्द्रित छ।

दोस्रो भागमा वनवासका घटनाले कथालाई थप रोचक बनाउँछन्। रावण र शूर्पणखाका पति विद्युत्जीवबीचको संघर्ष, शूर्पणखाको रामप्रतिको आकर्षण र विवाह प्रस्ताव, त्यसपछि लक्ष्मणले उनको नाक काटिदिएको प्रसंगलाई पनि चलचित्रमा समेटिएको छ।

यसैगरी रावण र जटायुबीचको युद्ध चलचित्रको महत्त्वपूर्ण दृश्यका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यो दृश्यले एकातिर चलचित्रको दृश्यात्मक भव्यता देखाउँछ भने अर्कोतिर दर्शकलाई भावनात्मक रूपमा पनि जोड्छ।

चलचित्रमा सीतालाई केवल त्याग र धैर्यकी प्रतीकका रूपमा मात्र नभई युद्धकला र विभिन्न ज्ञानमा निपुण पात्रका रूपमा पनि चित्रण गरिएको छ। यसले सीताको चरित्रलाई थप सशक्त बनाउने प्रयास गरेको देखिन्छ।

रामायणको परिचित कथामा केही नयाँ दृश्य र प्रसंग थपिएका छन्। तीमध्ये केहीले कथालाई रोचक बनाउँछन् भने केही दृश्यले पात्रको व्यक्तित्वलाई नयाँ ढंगले बुझ्न सहयोग गर्छन्।

निर्देशन : पौराणिक कथा र आधुनिक प्रविधिको सन्तुलन

रामायणजस्तो स्थापित र संवेदनशील महाकाव्यलाई पर्दामा प्रस्तुत गर्नु निर्देशकका लागि सजिलो काम होइन। दर्शकको धार्मिक आस्था, कथाप्रतिको परिचित धारणा र पात्रप्रतिको भावनात्मक सम्बन्धलाई ध्यानमा राख्दै नयाँ दृश्यात्मक अनुभव दिनुपर्ने चुनौती नितेश तिवारीसामु थियो।

उनले निर्देशनमा यही चुनौतीलाई आत्मसात् गर्दै पौराणिक कथाको मूल भाव र आधुनिक प्रविधिबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास गरेका छन्।

अयोध्याको राजसी वैभव, जनकपुरको सांस्कृतिक वातावरण, दण्डकारण्यको घना जंगल र सुनौलो लंकाको भव्यतालाई पर्दामा उतार्ने क्रममा निर्देशकको दृश्यात्मक परिकल्पना स्पष्ट देखिन्छ।

चलचित्रका अधिकांश दृश्यमा ठूलो लगानी र प्राविधिक मिहिनेत झल्किन्छ। विशेषगरी युद्धका दृश्य, विशाल दरबार, प्राकृतिक दृश्य र पात्रहरूको वेशभूषाले चलचित्रलाई सामान्य पौराणिक चलचित्रभन्दा फरक बनाएका छन्।

रामायणको कथा पहिल्यै परिचित भएकाले दर्शकलाई कथाको आगामी घटनाबारे अनुमान गर्न कठिन हुँदैन। यस्तो अवस्थामा दर्शकलाई पर्दामा बाँधिराख्न दृश्य, अभिनय र प्रस्तुतिको महत्त्व हुन्छ। निर्देशकले अधिकांश समय यो पक्षलाई राम्रोसँग सम्हालेका छन्।

यद्यपि तीन घण्टाको सीमित अवधिमा विशाल महाकाव्यलाई समेट्नुपर्ने भएकाले केही प्रसंग छोट्याउनुपरेको देखिन्छ। यसले कतिपय घटनाको भावनात्मक प्रभाव अपेक्षाअनुसार विस्तार हुन नपाएको महसुस हुन्छ।

अभिनय : रणवीरको शालीनता, यशको रौद्र रूप

‘रामायणम्’को सबैभन्दा आकर्षक पक्षमध्ये कलाकारको अभिनय पनि एक हो। मुख्य भूमिकादेखि सहायक पात्रसम्म कलाकारले आफ्नो चरित्रलाई जीवन्त बनाउने प्रयास गरेका छन्।

श्रीरामको भूमिकामा रणवीर कपूरको अभिनय शालीन, संयमित र प्रभावशाली छ। उनको अनुहारमा देखिने करुणा, आँखामा झल्किने सौम्यता र संवाद प्रस्तुत गर्ने शैलीले रामको चरित्रलाई स्वाभाविक बनाएको छ।

युद्धभूमिमा क्षत्रिय योद्धाको तेज र सामान्य अवस्थामा मर्यादित व्यक्तित्वबीचको अन्तरलाई रणवीरले सहज रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। रामको चरित्रमा आवश्यक पर्ने धैर्य, विनम्रता र आत्मविश्वासलाई उनले अभिनयमार्फत व्यक्त गरेका छन्।

रणवीरलाई रामको भूमिकामा देखेर सुरुमा आशंका गर्ने दर्शकका लागि उनको अभिनय सकारात्मक पक्ष बन्न सक्छ। विशेषगरी भावनात्मक दृश्यमा उनको संयमित प्रस्तुतिले दर्शकको ध्यान खिच्छ।

तर, चलचित्रमा सबैभन्दा बढी प्रभाव छाड्ने पात्र भने रावण बनेका यश हुन्।

रावणको भूमिकामा यशले अहंकार, शक्ति, विद्वता र क्रूरताको मिश्रणलाई प्रभावशाली ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्। पर्दामा उनको प्रवेशसँगै दृश्यको माहोल परिवर्तन हुन्छ। उनको शारीरिक हाउभाउ, संवाद बोल्ने शैली र प्रभावशाली उपस्थितिले रावणको चरित्रलाई थप शक्तिशाली बनाएको छ।

रावणलाई केवल खलनायकका रूपमा नभई असाधारण शक्ति, ज्ञान र महत्त्वाकांक्षा भएको पात्रका रूपमा प्रस्तुत गर्न यश सफल देखिन्छन्। विशेषगरी उनको दशानन स्वरूपको दृश्य दर्शकका लागि रोमाञ्चक बन्ने गरी निर्माण गरिएको छ।

रावणको हिन्दी आवाजमा शरद केलकरको स्वरले थप प्रभाव पारेको छ। उनको गम्भीर र दमदार आवाजले रावणका संवादलाई अझ शक्तिशाली बनाएको छ। यशको व्यक्तित्व र शरद केलकरको आवाजको संयोजन चलचित्रको स्मरणीय पक्ष बनेको छ।

सीताको भूमिकामा साई पल्लवीले स्वाभाविक र प्रभावशाली अभिनय गरेकी छन्। उनको अभिनयमा अनावश्यक नाटकीयता देखिँदैन। अनुहारका भाव र आँखाको अभिव्यक्तिमार्फत उनले सीताको त्याग, धैर्य, आत्मसम्मान र संवेदनशीलतालाई प्रस्तुत गरेकी छन्।

युद्धका दृश्यमा उनको साहसी रूप र भावनात्मक दृश्यमा देखिने कोमलताले सीताको चरित्रलाई बलियो बनाएको छ। साई पल्लवीको सरल र स्वाभाविक अभिनय चलचित्रको अर्को सकारात्मक पक्ष हो।

लक्ष्मणको भूमिकामा रवि दुबेले पनि राम्रो प्रभाव छाडेका छन्। लक्ष्मणको चञ्चल स्वभाव, दाजुप्रतिको समर्पण र आवश्यक पर्दा देखिने आक्रामकतालाई उनले सन्तुलित रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। रामप्रतिको प्रेम, कर्तव्यबोध र भाइको जिम्मेवारीलाई उनको अभिनयले राम्रोसँग अभिव्यक्त गरेको छ।

शूर्पणखाको भूमिकामा रकुल प्रीत सिंह आकर्षक देखिएकी छन्। राजकुमारीको पहिरन, गहना र शारीरिक हाउभाउले उनको चरित्रलाई भव्य बनाएको छ। चलचित्रमा उनको भूमिकालाई पर्याप्त स्थान दिइएको छ।

राजा दशरथको भूमिकामा अरुण गोविलले राम्रो अभिनय गरेका छन्। यसअघि पनि रामायणसँग जोडिएको उनको परिचित छविले यो भूमिकालाई थप विशेष बनाएको छ। कैकेयीको भूमिकामा लारा दत्ताले पनि आफ्नो चरित्रलाई प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गरेकी छन्।

त्यस्तै विद्युत्जीवको भूमिकामा सम्बन्धित कलाकारको प्रस्तुति प्रभावशाली छ। मन्दोदरीको भूमिकामा काजल अग्रवाल र विश्वामित्रको भूमिकामा अञ्जिक्य देवले पनि आफ्नो जिम्मेवारी राम्रोसँग निर्वाह गरेका छन्।

चलचित्रको भावनात्मक पक्षलाई थप बलियो बनाउने पात्र भने जटायु हुन्। जटायुको भूमिकामा अनुपम खेरले दर्शकलाई प्रभावित पार्छन्। सीताको रक्षाका लागि रावणसँग संघर्ष गर्ने जटायुको पीडा, समर्पण र साहसलाई उनले जीवन्त बनाएका छन्। जटायु र रावणबीचको संघर्ष चलचित्रका सबैभन्दा भावुक र स्मरणीय दृश्यमध्ये एक हो।

दृश्य प्रभाव, एक्सन र संगीत : हलिउडस्तरको भव्यता

‘रामायण’को सबैभन्दा ठूलो आकर्षण यसको दृश्यात्मक प्रस्तुति हो। चलचित्रमा प्रयोग गरिएको भीएफएक्स र सीजीआईले पौराणिक संसारलाई आधुनिक सिनेमाको भाषामा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ।

अयोध्याको दरबार, लंकाको सुनौलो संरचना, विशाल जंगल, युद्धभूमि र विभिन्न पौराणिक पात्रको स्वरूपले चलचित्रलाई भव्य बनाएका छन्। अधिकांश दृश्यमा कृत्रिमताको अनुभूति कम गराउने प्रयास गरिएको छ।

विशेषगरी देवता र असुरबीचको युद्ध, रथ तथा हतियारको प्रयोग, आकाशमा हुने संघर्ष र विशाल सेनाको दृश्यले दर्शकलाई ठूलो पर्दामा फरक अनुभव दिन्छ।

जटायु र रावणबीचको युद्ध तथा आकाशमा हुने द्वन्द्वका दृश्य प्राविधिक दृष्टिले आकर्षक छन्। यस्ता दृश्यले चलचित्रको दृश्यात्मक स्तरलाई माथि उठाएका छन्।

चलचित्रको अर्को बलियो पक्ष यसको पृष्ठभूमि संगीत हो। शान्त र भक्तिमय दृश्यमा संगीतले आध्यात्मिक वातावरण सिर्जना गर्छ भने युद्ध र संघर्षका दृश्यमा त्यसले रोमाञ्चकता थप्छ।

प्रसिद्ध संगीतकार हान्स जिमर र एआर रहमानको संलग्नताले चलचित्रको संगीतप्रति दर्शकको अपेक्षा स्वाभाविक रूपमा उच्च बनाएको छ। यद्यपि केही दृश्यमा संगीतले अपेक्षित प्रभाव पार्न सकेको छैन। कतिपय स्थानमा यसको प्रभाव औसत महसुस हुन्छ।

तर समग्रमा पृष्ठभूमि संगीत, ध्वनि संयोजन, एक्सन र दृश्य प्रभावले चलचित्रको भव्यतालाई थप बलियो बनाएका छन्।

कहाँ चुक्यो ‘रामायण’?

चलचित्र भव्य र प्राविधिक रूपमा आकर्षक भए पनि यसमा केही कमजोरी छन्। रामायणजस्तो विशाल महाकाव्यलाई करिब तीन घण्टाको अवधिमा समेट्नु आफैँमा चुनौतीपूर्ण काम हो। यही सीमितताका कारण केही महत्त्वपूर्ण प्रसंगलाई पर्याप्त समय दिन सकिएको छैन।

जनकपुरको विस्तृत पृष्ठभूमि, राम र केवटबीचको संवाद तथा राम र माता कौशल्याबीचका भावनात्मक क्षणलाई थप विस्तार गर्न सकिन्थ्यो। यस्ता प्रसंगले कथालाई अझ भावनात्मक र आत्मीय बनाउन सक्ने सम्भावना थियो।

विशेषगरी राम र उनकी आमा कौशल्याबीचको सम्बन्धलाई पर्याप्त स्थान नदिँदा रामको पारिवारिक र भावनात्मक पक्ष थप गहिराइमा प्रस्तुत हुन सकेको छैन।

त्यस्तै केही सहायक पात्रले आफ्नो अभिनय क्षमता देखाउने पर्याप्त अवसर पाएका छैनन्। उनीहरूको भावनात्मक पक्ष र कथामा रहेको महत्त्वलाई थप विस्तार गर्न सकिएको भए चलचित्र अझ प्रभावकारी बन्न सक्थ्यो।

संगीत पनि सबै दृश्यमा समान रूपमा प्रभावशाली छैन। हान्स जिमर र एआर रहमानजस्ता दिग्गज संगीतकारको संलग्नताले दर्शकको अपेक्षा निकै बढाएको छ। तर केही स्थानमा संगीत अपेक्षाअनुसार स्मरणीय बन्न सकेको छैन।

कथाको गति कायम राख्ने प्रयासमा केही घटनालाई हतारमा प्रस्तुत गरिएको अनुभूति पनि हुन्छ। त्यसैले रामायणको प्रत्येक प्रसंगलाई विस्तृत रूपमा हेर्न चाहने दर्शकलाई चलचित्र केही संक्षिप्त लाग्न सक्छ।

हेर्ने कि नहेर्ने?

रामानन्द सागरको ‘रामायण’ धेरैका लागि केवल टेलिशृंखला होइन, एउटा सांस्कृतिक र भावनात्मक स्मृति हो। त्यसैले त्यससँग तुलना हुने गरी नयाँ रामायण निर्माण गर्नु आफैँमा ठूलो चुनौती हो।

निर्माता नमित मल्होत्रा र निर्देशक नितेश तिवारीले यही चुनौती स्वीकार गर्दै रामायणलाई आधुनिक प्रविधिको सहायताले ठूलो पर्दामा प्रस्तुत गरेका छन्। चलचित्रमा गरिएको लगानी, कलाकारको छनोट, भव्य सेट, दृश्य प्रभाव र युद्धका दृश्यले निर्माण पक्षको महत्त्वाकांक्षा स्पष्ट पार्छ।

‘रामायण’ पूर्ण रूपमा दोषरहित चलचित्र भने होइन। केही महत्त्वपूर्ण प्रसंग छोट्याइनु, पात्रको भावनात्मक पक्षलाई पर्याप्त समय नदिनु र केही स्थानमा संगीत कमजोर हुनु यसका कमजोरी हुन्। तर यी पक्षलाई छाडेर हेर्दा चलचित्रको दृश्यात्मक भव्यता र कलाकारको अभिनय प्रशंसनीय छन्।

रणवीर कपूरको शालीन राम, यशको शक्तिशाली रावण, साई पल्लवीको स्वाभाविक सीता र रवि दुबेको समर्पित लक्ष्मणले चलचित्रलाई आकर्षक बनाएका छन्। विशेषगरी यशको रावण अवतार र अनुपम खेरको जटायु भूमिका दर्शकको स्मृतिमा रहने खालका छन्।

समग्रमा ‘रामायणम्’ केवल पौराणिक कथामा आधारित चलचित्र होइन, भारतीय आस्था, संस्कृति र आधुनिक सिनेमाई प्रविधिको संयोजनबाट तयार गरिएको भव्य दृश्यात्मक महाकाव्य हो। रामायणको कथा ठूलो पर्दामा नयाँ स्वरूपमा हेर्न चाहने दर्शकका लागि यो चलचित्र विशेष अनुभव बन्न सक्छ।

केही कमजोरीका बाबजुद चलचित्रलाई ठूलो पर्दामा हेर्दा यसको दृश्यात्मक भव्यता, ध्वनि संयोजन र युद्धका दृश्यको प्रभाव अझ राम्रोसँग महसुस गर्न सकिन्छ। त्यसैले रामायणप्रति रुचि राख्ने दर्शकसँगै भव्य दृश्य र प्राविधिक पक्षमा आधारित चलचित्र मन पराउनेका लागि पनि ‘रामायणम्’ हेर्नलायक छ।

निष्कर्षमा, रणवीरले रामको मर्यादा र शालीनता प्रस्तुत गरेका छन् भने यशले रावणको अहंकार, शक्ति र रौद्र रूपमार्फत पर्दामा आफ्नो दबदबा कायम गरेका छन्। प्रविधि र आस्थाको संगम बनेको ‘रामायणम्’ यसको भव्यताका कारण ठूलो पर्दामा हेर्नुपर्ने चलचित्र हो।
– राजन महर्जन