सन् २००५ को अगस्ट २९ मा ‘कट्रिना’ नामक समुद्री आँधीले दक्षिण-पूर्वी लुइजियानालाई तहसनहस बनाएको २० वर्ष पूरा भएको छ। यस आँधीले १,८३३ जनाको ज्यान लिएको थियो र कल्पना बाहिरको विपत्ति निम्त्याएको थियो। आँधीले अधिकांश सहरलाई पानीमुनि डुबाएको थियो भने लाखौं मानिस बिजुली, खाना र आश्रयविहीन भएका थिए।

त्यस समय, न्यु अर्लिन्सकी एक बासिन्दा विन्डी सेBrenले बीबीसीलाई भनेकी थिइन्, “मेरो सहर, न्यु अर्लिन्स, पूर्ण रूपमा अस्तव्यस्त भएको छ। अहिलेको लागि न्यु अर्लिन्समा मेरो जीवन समाप्त भयो – मैले फेरि शून्यबाट सुरु गर्नुपर्छ।”

कट्रिना निसन्देहः संयुक्त राज्य अमेरिकाले हालैका दशकहरूमा भोगेको सबैभन्दा खराब प्रकोपहरूमध्ये एक हो। यहाँ हामी कट्रिना र इतिहासका अन्य शक्तिशाली तथा विनाशकारी समुद्री आँधीहरूको बारेमा चर्चा गर्दैछौं।

सबैभन्दा धेरै मानवीय क्षति: सन् १७८० को ‘ग्रेट हरिकेन’

९ अक्टोबर १७८० को रात, क्यारिबियन टापु बार्बाडोसमा सामान्य दिनपछि पानी पर्न थाल्यो। भोलिपल्ट बिहान सामान्य हावा चल्न सुरु भयो र साँझ ६ बजेसम्ममा एउटा शक्तिशाली समुद्री आँधीले टापुमा पूर्ण शक्तिसहित प्रहार गर्‍यो। ‘ग्रेट हरिकेन’ भनेर चिनिने यो आँधी एट्लान्टिक क्षेत्रमा रेकर्ड गरिएको सबैभन्दा घातक समुद्री आँधी हो। यसबाट मृत्यु हुनेको संख्या २०,००० देखि २७,५०० सम्म रहेको अनुमान छ।

यो आँधीले ३२२ किलोमिटर प्रतिघण्टाभन्दा बढीको गतिमा जमिनमा विनाश मच्चाएको थियो। हावाको आवाज यति चर्को थियो कि मानिसहरूले आफ्नै आवाज सुन्न सक्दैनथे। आँधीपछि त्यहाँ “हिलो, भग्नावशेष, मरेका गाईवस्तु र सडेका लाशहरू” बाहेक केही बाँकी थिएन। बार्बाडोस छोडेपछि यो आँधी मार्टिनिक, सेन्ट लुसिया र सिन्ट युस्टेटियस हुँदै अघि बढ्यो। २५ फिट (७ मिटर) अग्लो छालले पूरै गाउँहरूलाई समुद्रमा बगाएको थियो र हजारौं मानिससहित ब्रिटिश र फ्रान्सेली नौसैनिक जहाजहरू समुद्रको पिँधमा हराएका थिए।

अमेरिकी इतिहासको सबैभन्दा घातक आँधी सन् १९०० को ‘ग्याल्भेस्टन हरिकेन’ थियो। यो आँधी सेप्टेम्बर १९०० को सुरुमा मेक्सिकोको खाडी हुँदै चौथो श्रेणीको आँधीमा परिणत भई सेप्टेम्बर ६ मा ग्याल्भेस्टन, टेक्सासमा ठोक्किएको थियो। एकजना जीवित माझीले भनेका थिए, “हामीले यति धेरै शवहरू देख्यौं कि मैले भालाले तिनीहरूलाई बाटोबाट हटाउनु परेको थियो… यो मैले देखेको सबैभन्दा डरलाग्दो कुरा थियो।” यस आँधीले ६,००० देखि ८,००० जनाको ज्यान लिएको अनुमान छ।

यसभन्दा पनि घातक आँधीहरू एट्लान्टिक क्षेत्र बाहिर आएका छन्, जहाँ यस्ता आँधीहरूलाई ‘साइक्लोन’ वा ‘टाइफुन’ भनिन्छ। सन् १९७० को ‘भोला साइक्लोन’ उत्तर-पूर्वी भारत र तत्कालीन पूर्वी पाकिस्तान (हालको बंगलादेश) मा ठोक्किएको थियो। यसले ३५ फिट (१०.५ मिटर) अग्लो समुद्री छाल ल्याएको थियो। यस चक्रवातबाट कुल ५ लाख मानिसको मृत्यु भएको मानिन्छ।

सबैभन्दा विनाशकारी आँधी: कट्रिना र मिच

समुद्री आँधीले पुर्‍याएको क्षतिको मापन गर्ने तरिका दृष्टिकोणमा निर्भर गर्दछ। तर यदि हामीले नष्ट भएका घरहरूको संख्याको आधारमा हेर्‍यौं भने, दुई आँधीहरू अगाडि आउँछन् – कट्रिना र मिच।

कट्रिना इतिहासकै सबैभन्दा महँगो आँधी बन्नुको मुख्य कारण यसले दक्षिण-पूर्वी अमेरिकामा छोडेको विनाशको विशाल स्तर हो। अनुमान अनुसार, २,१७,००० देखि ३,००,००० घरहरू आँधीले ध्वस्त वा बस्न अयोग्य बनाएको थियो। २२५ किलोमिटर प्रतिघण्टाको हावाको गतिले दक्षिण-पूर्वी लुइजियानामा प्रहार गरेको थियो। न्यु अर्लिन्समा, आँधी र छालले सहरलाई बचाउन बनाइएका तटबन्धहरू तोडिदियो, जसकारण सहरको लगभग ८०% भाग बाढीमा डुब्यो, जहाँ पानीको गहिराई २० फिट (६ मिटर) सम्म पुगेको थियो।

यो क्षतिले कट्रिनालाई अमेरिकामा अहिलेसम्मकै सबैभन्दा महँगो समुद्री आँधी बनायो। मुद्रास्फीति समायोजनपछि सन् २०२४ को अमेरिकी डलर अनुसार यसले कुल २०१.३ अर्ब डलरको क्षति पुर्‍याएको थियो। कट्रिनापछि दोस्रो महँगो आँधी ‘हार्वे’ थियो, जसले टेक्सास र लुइजियानामा १६० अर्ब डलरको क्षति गरेको थियो।

अर्कोतर्फ, ‘मिच’ आँधीले सन् १९९८ मा मध्य अमेरिकामा भयानक विनाश निम्त्याएको थियो। यो पाँचौं श्रेणीको राक्षस आँधी थियो। होन्डुरसमा ठोक्किँदा यो पहिलो श्रेणीमा कमजोर भइसकेको थियो, तर त्यहाँ पुगेपछि यो रोकियो र भारी वर्षा गरायो। त्यसपछिको बाढी र पहिरोले होन्डुरस, निकारागुआ, ग्वाटेमाला, बेलिज र एल साल्भाडोरमा १०,००० देखि १९,००० मानिसको ज्यान लियो। होन्डुरसमा मात्र ७०,००० घर र ९२ वटा पुल ध्वस्त भएका थिए। संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार कुल ५ लाखभन्दा बढी मानिस घरबारविहीन भएका थिए।

सबैभन्दा तीव्र गतिको हावा

सबैभन्दा शक्तिशाली आँधीले नै सबैभन्दा बढी क्षति र मृत्यु निम्त्याउँछ भन्ने सोचाइ गलत हुन सक्छ। सन् २०१५ को ‘पेट्रिसिया’ आँधी यसको उदाहरण हो। यो २४ घण्टाभित्रै एक सामान्य आँधीबाट पाँचौं श्रेणीको शक्तिशाली आँधीमा परिणत भएको थियो।

अक्टोबर २३ मा, पेट्रिसियाको हावाको गति ३५६ किलोमिटर प्रतिघण्टा रेकर्ड गरिएको थियो, जुन पश्चिमी गोलार्धमा अहिलेसम्मकै सबैभन्दा तीव्र गति हो। तर, यो आँधी मेक्सिकोको कम जनसंख्या भएको क्षेत्रमा परेकोले यसबाट हुने क्षति सीमित भयो। यसको तीव्रताका बावजुद, पेट्रिसियाबाट प्रत्यक्ष रूपमा केवल दुई जनाको मृत्यु भएको थियो।

द्रुत गतिमा शक्तिशाली बन्ने आँधीहरू

हालै, ‘एरिन’ नामक आँधी सन् २०२५ को पहिलो एट्लान्टिक आँधी बनेको छ। यो सिजनको सुरुमै यति छिटो शक्तिशाली बन्ने दुर्लभ आँधीहरूमध्ये एक मानिएको छ। एरिन केवल २४ घण्टामा पहिलो श्रेणीबाट पाँचौं श्रेणीको आँधीमा परिणत भएको थियो।

कुनै पनि समुद्री आँधीको अधिकतम हावाको गति २४ घण्टामा ३५ माइल प्रतिघण्टा (वा ३० नट्स) ले बढ्नुलाई ‘द्रुत शक्ति वृद्धि’ (Rapid Intensification) भनिन्छ। यस्ता आँधीहरू निकै खतरनाक हुन्छन् किनभने मानिसहरूले तयारीका लागि कम समय पाउँछन्।

हालैका वर्षहरूमा यस्ता आँधीहरू बढेका छन्। सन् २०२४ को ‘मिल्टन’ र ‘बेरिल’, र २०२३ को ‘ली’ र ‘जोभा’ आँधीले पनि वैज्ञानिकहरूलाई चकित पारेका थिए। अनुसन्धानले देखाएको छ कि जलवायु परिवर्तनका कारण समुद्री सतहको तापक्रम बढ्दा यस्ता आँधीहरू छिटो शक्तिशाली बन्ने क्रम बढेको छ र यो प्रवृत्ति भविष्यमा पनि जारी रहनेछ। उदाहरणका लागि, एरिन आँधी जलवायु परिवर्तनका कारण औसतभन्दा १.१ डिग्री सेल्सियस तातो पानी भएको क्षेत्रमा विकसित भएको थियो।(एजेन्सी)