काठमाडौं ।  संयुक्त राज्य अमेरिकाले पृथ्वीको कक्ष मा आफ्ना सैन्य बलहरूको सुरक्षाका लागि ‘अन्तरिक्ष हतियार  तैनाथ गरेको आधिकारिक पुष्टि गरेको छ। अमेरिकी वायुसेना सचिव ट्रोय मिन्क  ले सोमबार आयोजित ‘एयर, स्पेस एन्ड साइबर कन्फरेन्स’का क्रममा अमेरिकाले अन्तरिक्षमा हतियार तैनाथ गरिसकेको औपचारिक खुलासा गर्नुभएको हो।

वाशिंगटनको यो दुर्लभ र अप्रत्याशित घोषणाले अन्तरिक्षको सैन्यीकरण र शक्ति राष्ट्रहरूबिच हतियारको होडबाजी तीव्र हुने भन्दै विश्लेषक तथा कूटनीतिज्ञहरूले गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

कस्ता हतियार तैनाथ गरिएका हुन्?

अमेरिकी वायुसेना सचिव मिन्कले चीन र रुस जस्ता प्रतिस्पर्धी राष्ट्रहरूबाट हुनसक्ने सम्भावित खतराबाट आफ्ना फौज र प्रविधिको रक्षा गर्न अन्तरिक्षमा हतियार तैनाथ गरिएको बताए पनि ती हतियारहरूको प्रकृति, सङ्ख्या र स्थानबारे विस्तृत विवरण खुलाउनुभएको छैन।

अन्तरिक्ष सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार यी हतियारहरू सम्भवतः शत्रु राष्ट्रका उपग्रह , सञ्चार प्रणाली र जीपीएस लाई अवरुद्ध गर्ने ‘इलेक्ट्रोनिक वारफेयर’ वा रेडियो ज्यामिङ (Radio-jamming) प्रविधिमा आधारित हुन्। उपग्रहहरूलाई भौतिक रूपमा नष्ट गर्ने  हतियार भन्दा यस्ता ज्यामिङ प्रविधिहरू अन्तरिक्षमा फोहोर वा फोहोरका टुक्राहरू (Space Debris) उत्पन्न नगर्ने भएकाले बढी प्रयोगमा ल्याइन्छन्।

नेपालसहित विश्वभर दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने सञ्चार, मौसम पूर्वानुमान, हवाई उडान, र सैन्य गुप्तचरी उपग्रह प्रविधिमै निर्भर रहने भएकाले अन्तरिक्ष युद्धको जोखिमले सम्पूर्ण मानव जातिलाई असर पार्ने विज्ञहरूको चेतावनी छ।

अन्तरिक्षमा हतियार सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि र कानुनी जटिलता

सन् १९६७ को ऐतिहासिक ‘आउटर स्पेस ट्रिटी’  ले अन्तरिक्ष वा चन्द्रमामा आम विनाशका हतियार (परमाणु हतियार) तैनाथ गर्न र सैन्य बेस बनाउन पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएको छ। तर, सो सन्धिले परम्परागत गैर-परमाणु हतियार वा ज्यामिङ प्रविधिलाई स्पष्ट रूपमा प्रतिबन्ध नलगाएकाले शक्ति राष्ट्रहरूले यसै कानुनी छिद्र को फाइदा उठाइरहेका छन्।

चीन र रुसको तीव्र विरोध

अमेरिकी घोषणाप्रति चीन र रुसले कडा आपत्ति जनाएका छन्:

• चीन: चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता गुओ जियाकुनले अमेरिकालाई अन्तरिक्षलाई युद्धमैदान बनाउने र हतियारको होडबाजी बढाउने कार्य तुरुन्त रोक्न आग्रह गर्नुभएको छ।

• रुस: क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले अन्तरिक्षलाई पूर्ण रूपमा हतियारमुक्त  राख्नुपर्नेमा जोड दिँदै यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय ऐक्यबद्धताको आह्वान गर्नुभएको छ।

यद्यपि, वासिङ्टनस्थित ‘सेन्टर फर स्ट्रेटेजिक एन्ड इन्टरनेसनल स्टडिज’  लगायतका अनुसन्धान संस्थाहरूका अनुसार चीन, रुस, भारत, फ्रान्स लगायतका देशहरूले पनि उपग्रह नष्ट गर्ने  र अन्तरिक्षमै अर्को उपग्रहलाई नियन्त्रण वा अवरुद्ध गर्ने प्रविधिहरू द्रुत गतिमा विकास गरिरहेका छन्।

अन्तरिक्ष युद्धको नयाँ युग?

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको पहिलो कार्यकाल (डिसेम्बर २०१९) मा स्थापना गरिएको ‘युएस स्पेस फोर्स’  ले रुस र चीनको बढ्दो सैन्य गतिविधिलाई जवाफ दिन यो कदम चालिएको स्पष्ट पारेको छ।

विज्ञहरूका अनुसार अमेरिकाको यो खुला स्वीकारोक्तिले अन्तरिक्षमा हतियार राख्ने कार्यलाई सामान्यीकरण  गरिदिएको छ। यसले गर्दा अन्य राष्ट्रहरू पनि अन्तरिक्षमा आफ्ना हतियार सार्वजनिक रूपमा तैनाथ गर्न प्रोत्साहित हुनेछन्, जसले वैश्विक सुरक्षा र शान्तिलाई थप जोखिममा पार्नेछ।