हाम्रा घरका ‘सेलिब्रेटी’ बिरालाहरू वास्तवमा कहाँबाट आए? प्राचीन डिएनएले बदल्यो पुरानो मान्यता

हाम्रा घरका सोफादेखि इन्टरनेटका ‘मिम’ (Meme) हरूमा आजकाल बिरालाहरूकै राज छ। तर, संसार जित्नुअघि यी प्यारा जीवहरूको वास्तविक इतिहास भने धमिलो थियो। अहिले, प्राचीन डिएनए (DNA) को नयाँ विश्लेषणले बिरालाहरूको उद्गमसम्बन्धी हाम्रो परम्परागत बुझाइलाई नै बदलिदिएको छ।

पुरानो विश्वास र नयाँ मोड

लामो समयदेखि पुरातत्वविद्हरूको मान्यता थियो कि करिब ९,५०० वर्षअघि ‘लेभान्ट’ (हालको मध्यपूर्व र पूर्वी भूमध्यसागरको हिस्सा) क्षेत्रमा मानिस र बिरालाको सहयात्रा सुरु भएको थियो। जब मानिसले खेतीपाती सुरु गरे र अन्न भण्डारण गर्न थाले, अन्न खान आउने मुसाहरूलाई शिकार गर्न जङ्गली बिरालाहरू बस्तीमा आए। मुसा नियन्त्रण हुने भएपछि मानिसले तिनलाई संरक्षण दिए र बिस्तारै तिनीहरू घरपालुवा भए। साइप्रसमा भेटिएको ९,५०० वर्ष पुरानो चिहानमा मानिससँगै बिरालो गाडिएको पाइनुले यो तर्कलाई बल दिएको थियो।

तर, युरोप, मध्यपूर्व र एसियाका पुरातात्विक स्थलहरूबाट प्राप्त बिरालाका हड्डीहरूको डिएनए विश्लेषणले अर्कै कथा भन्छ। यो नयाँ अध्ययनले देखाएको छ— आज हामीले देख्ने घरपालुवा बिरालाहरू मानिससँग बस्ने ‘पहिलो’ बिराला प्रजाति होइनन् र तिनको उत्पत्ति पनि पहिले सोचिएभन्दा निकै पछि भएको हो।

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका पुरातत्व विभागका प्राध्यापक ग्रेगर लार्सन भन्छन्, “हामीले १०,००० वर्ष पुराना मानिएका बिरालाका हड्डीहरूको जाँच गर्‍यौं र हेर्‍यौं कि कुन चाहिँ आधुनिक बिरालोसँग मेल खान्छ। नतिजाले पुरानो कथालाई पूरै उल्टाइदिएको छ।”

उत्तर अफ्रिकाबाट युरोपको यात्रा

‘साइन्स’ जर्नलमा प्रकाशित युरोप-केन्द्रित एक अध्ययनले ८७ वटा प्राचीन र आधुनिक बिरालाको जेनोम (Genomes) जाँच गर्दा अचम्मको तथ्य फेला पारेको छ। आजको घरपालुवा बिरालो (वैज्ञानिक नाम: Felis catus) को मूल घर मध्यपूर्व नभई उत्तर अफ्रिका रहेको पुष्टि भएको छ। यिनीहरू अफ्रिकी वनबिरालो (Felis lybica lybica) का सन्तान हुन्।

रोमन साम्राज्यको उदयसँगै करिब २,००० वर्षअघि यी बिरालाहरू युरोपभरि फैलिएका थिए। तिनै बिरालाहरूले आजको आधुनिक घरपालुवा बिरालाको वंशाणुगत जग बसालेका हुन्।

चीनको अनौठो कथा: ‘चितुवा बिरालो’ को रहस्य

उता एसियाको कथा अझ रोचक छ। ‘सेल जिनोमिक्स’ जर्नलमा प्रकाशित अर्को अध्ययनअनुसार आधुनिक घरपालुवा बिरालो चीनमा ईसाको ७३० (सन् ७३०) तिर मात्र आइपुगेको थियो। सम्भवतः ‘सिल्क रोड’ (रेसम मार्ग) का व्यापारीहरूको लस्करसँगै यी बिरालाहरूले चीनको यात्रा तय गरेका थिए।

त्यसोभए, त्योभन्दा अघि चीनमा बिराला थिएनन् त? थिए, तर अर्कै प्रजातिका।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार ५,००० वर्षअघि देखि ईसाको १५० सम्म चीनमा मानिसहरूले ‘चितुवा बिरालो’ (Leopard cat वा Prionailurus bengalensis) सँग सहवास गरेका थिए। यो प्रजाति आधुनिक घरपालुवा बिरालोसँग बिल्कुलै सम्बन्धित छैन। एसियाको रैथाने यो सानो जङ्गली बिरालो र मानिसबीचको सम्बन्ध ‘फाइदा’ मा आधारित थियो— बिरालाले मुसा पाउँथे, मानिसले मुसाबाट मुक्ति।

तर, ३,५०० वर्षसम्म सँगै बसेर पनि यो ‘चितुवा बिरालो’ कहिल्यै पूर्ण रूपमा घरपालुवा बन्न सकेन।

किन जङ्गल फर्कियो ‘चितुवा बिरालो’?

पेकिङ विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता सु-जिन लुओका अनुसार, यी बिरालाहरू घरपालुवा नबन्नुको एउटा रमाइलो कारण छ। आधुनिक बिरालाहरू मुसा समात्न माहिर हुन्छन्, तर चितुवा बिरालोहरू भने मुसाका साथै कुखुरा चोरका रूपमा बदनाम थिए।

लुओ भन्छन्, “चिनियाँ लोककथामा यसलाई ‘कुखुरा समात्ने बाघ’ भनिन्छ।”

हान राजवंश पछि, जब मानिसहरूले कुखुरालाई खोरमा थुनेर पाल्न थाले, तब यी बिरालाहरू मानिसका लागि सहयोगीभन्दा बढी शत्रु बन्न थाले। साथै, ईसाको २२० देखि ६१८ को बीचमा आएको चिसो र सुख्खा मौसमले खेतीपाती घट्यो, जसले गर्दा यी बिरालाहरूको बासस्थानमा असर पर्‍यो। अन्ततः मानिससँगको सम्बन्ध तोड्दै यी बिरालाहरू आफ्नो प्राकृतिक घर—जङ्गलतिरै फर्किए र आज पनि हाम्रा अदृश्य छिमेकीका रूपमा बाँचिरहेका छन्।

अझै बाँकी छन् रहस्यहरू

कोलोराडो विश्वविद्यालयका विलियम टेलर भन्छन्, “यो डिएनए अध्ययनले बिरालाजस्तो सामान्य प्राणीको इतिहासले कसरी हामीलाई सिल्क रोडजस्ता प्राचीन व्यापारिक मार्गहरूसम्म पुर्‍याउँछ भन्ने देखाउनु अत्यन्तै रोचक छ।”

यद्यपि, बिरालाको इतिहास पूर्ण रूपमा सुल्झिएको छैन। प्राचीन इजिप्ट (मिश्र) को कला र संस्कृतिमा बिरालाको ठूलो स्थान छ, जहाँ तिनलाई गहना लगाएर पुजिन्थ्यो। वासिङ्टन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक जोनाथन लोससको टिप्पणी छ, “प्राचीन इजिप्ट नै बिरालाहरू पूर्ण रूपमा घरपालुवा भएको थलो हो वा त्यहाँ यिनीहरूले केवल ‘फिनिसिङ स्कुल’ (अन्तिम प्रशिक्षण) मात्र पाएका हुन् भन्ने अझै स्पष्ट छैन।”

लोसस थप्छन्, “बिरालाहरू स्फिन्क्स (Sphinx) जस्तै रहस्यमय हुन्छन्, तिनले आफ्ना पुराना रहस्यहरू सजिलै खोल्दैनन्। यो कथा पूरा गर्न अझै धेरै प्राचीन डिएनएहरूको खोजी आवश्यक छ।”