विकासको छायामा धारापानी : जहाँ बिजुलीका तार त छन्, तर मन घट्टमै अल्झिएको छ

काठमाडौँ, वैशाख २४ । कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटा नगरपालिकास्थित चुरे पर्वतको फेदीमा एउटा सानो बस्ती छ – धारापानी । चारैतिर घना जङ्गल र बीचमा पहाडी खोँचमा अवस्थित यो गाउँमा आधुनिकताको राप र ताप अझै पुग्न सकेको छैन । जब देशका ठूला सहरहरू ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ र ‘स्मार्ट सिटी’को चर्चा गरिरहेका हुन्छन्, धारापानीका बासिन्दा भने आज पनि उही आदिम प्रविधिको ‘पानी घट्ट’कै लयमा आफ्नो बिहान-बेलुकाको जोहो गरिरहेका छन् ।

धारापानी पुग्दा कानमा एउटा निरन्तर गुञ्जिरहने आवाज ठोकिन्छ – पानीको कलकलसँगै ढुङ्गा थिचिएको ‘घार्र-घुर्र’ आवाज । यो आवाज केवल अन्न पिसिएको मात्र होइन, यहाँका १४ परिवारको जीवन्तताको धड्कन पनि हो ।

बिजुली आयो, उज्यालो आएन

गाउँमा यसै वर्ष बिजुलीका खम्बाहरू ठडिएका छन्, नाङ्गा तारहरू पनि टाँगिएका छन् । तर, ती तारहरूमा अझै करेन्ट बगेको छैन । “बिजुली त आयो भन्छन्, तर बल्दैन । तार टाँगिएको हेरेर मात्र पेट भरिँदैन,” स्थानीयहरू भन्छन् । आधुनिक विद्युतीय मिल (कुटानी-पिसानी केन्द्र) सम्म पुग्न यहाँका बासिन्दाले झण्डै तीन किलोमिटर लामो जङ्गलको जोखिमपूर्ण बाटो छिचोल्नुपर्छ । वर्षामा हिलो र हिउँदमा जङ्गली जनावरको डरले गर्दा स्थानीयका लागि आधुनिक मिल ‘आकाशको फल’ सरह भएको छ । त्यसैले, उनीहरूको एक मात्र सहारा बनेको छ— परम्परागत पानी घट्ट ।

घट्टले धानेको धामी परिवार

पचास वर्ष काटिसकेका साइमले धामीको दैनिकी यही घट्टको वरिपरि घुम्छ । ११ सदस्यीय ठूलो परिवार पाल्ने जिम्मेवारी उनको काँधमा छ । एक दशकअघि दार्चुलाको धुलीगडामा आएको पहिरोले घरबास उठाइदिएपछि विस्थापित भएर उनी यहाँ आइपुगेका थिए ।

अहिले उनी यही घट्टका सञ्चालक हुन् । कुलो सफा गर्नेदेखि भारी बोकेर आउने छिमेकीको अन्न पिसिदिनेसम्मको काम उनले नै गर्छन् । यहाँ पैसाको कारोबार कमै हुन्छ । पिसानी गरेबापत सेवाग्राहीले थोरै पिठो (भाग) छाड्छन् । “पिसानीबापत आउने पिठोले परिवारलाई चार महिना खान पुग्छ, बाँकी समय पाखो बारीको उब्जनीले टार्छौँ,” धामीले आफ्नो गुजाराको हिसाब सुनाए ।

रित्तिँदो गाउँ र सुस्ताएको गति

धारापानी खोलाको पानी घट्टसम्म ल्याइएको छ । तर, खोलामा पानीको सतह घट्दा घट्टको गति पनि सुस्त हुन्छ । स्थानीय जयलाल धामीका अनुसार, पानी कम हुँदा दिनभरिमा मुस्किलले १५ किलो मात्र अन्न पिस्न सकिन्छ ।

गाउँमा अहिले युवाहरूको खडेरी छ । घरघरका तन्नेरीहरू मुग्लान (भारत) पसेका छन् । गाउँमा बाँकी छन् त केवल केटाकेटी र बूढापाका । “हिँडेर टाढाको मिलसम्म जाने तागत कसैमा छैन । त्यसैले पालो कुरेरै भए पनि घट्टमै अन्न पिस्छौँ,” जयलाल भन्छन् ।

धारापानी मात्र होइन, वरपरका कसानी, बेलडाँगा, बर्रेगडा, कार्कीफाँटा र बागमारेका बासिन्दा पनि यही घट्टमा आश्रित छन् । पिसानीको सट्टा आधा किलोदेखि एक किलोसम्म पिठो दिने पुरानो ‘बलिघट्ट’ प्रथा यहाँ अझै जीवितै छ ।

ओझेलमा पर्यटन र सडकको सास्ती

कुनै समय धारापानी आन्तरिक पर्यटकका लागि आकर्षणको केन्द्र थियो । त्यतिबेला साइमले धामीले घट्टसँगै एउटा सानो चिया पसल र किराना पसल पनि खोलेका थिए । “पहिले मान्छेहरू घुम्न आउँथे, कमाइ राम्रो हुन्थ्यो,” उनी विगत सम्झिन्छन्, “तर सडक बिग्रियो, पर्यटक आउन छाडे । अहिले त पसल पनि जेनतेन मात्रै चलेको छ ।”

प्रविधिले संसारलाई साँघुरो बनाइरहँदा धारापानीवासी भने अझै पनि प्रकृति र परम्पराकै भरमा बाँच्न विवश छन् । उनीहरूका लागि विकास भनेको केवल बिजुलीको तार टाँगिनु होइन, ती तारमा विद्युत् प्रवाह भएर गाउँमा एउटा आधुनिक मिल सञ्चालन हुनु हो । जबसम्म धारापानीको सडक र बिजुलीको अवस्था सुधारिँदैन, तबसम्म यहाँका बासिन्दाका लागि पानी घट्टको ढुङ्गा जस्तै जीवन पनि घुमिरहनेछ – तर गन्तव्य विहीन भएर ।