मिसाइल र वार्ताको चक्रव्यूहमा इरान: अमेरिका र इजरायलसँगको युद्धको १०० दिनपछि कस्तो छ तेहरानको अवस्था?
तेहरान, इरान , २४ जेठ । अमेरिका र इजरायलद्वारा इरानमाथि सुरु गरिएको भीषण युद्ध १०० औँ दिनमा प्रवेश गरेको छ। महिनौँदेखि जारी क्षेप्यास्त्र प्रहार र कूटनीतिक खिचातानीका बाबजुद कुनै ठोस समाधान ननिस्किँदा इरानी अधिकारीहरू अझै पनि आफ्नो अडानमा अडिग देखिएका छन्। तर, यो युद्धको सबैभन्दा ठूलो मूल्य सामान्य नागरिक र विश्वव्यापी बजारले चुकाउनु परिरहेको छ।
राजधानीको दृश्य: बख्तरबन्द गाडी र सुनसान सडक
राजधानी तेहरानका सडकहरूमा सामान्य चहलपहल देखिए पनि पहिलेको जस्तो चमक छैन। पसलहरू खुलेका छन्, तर ग्राहकहरूको अभाव खड्किएको छ। महिनाौँदेखिको हवाई बमबारी, राष्ट्रव्यापी विरोध प्रदर्शन र राज्यले लगाएको इन्टरनेट प्रतिबन्धका कारण लाखौँ मानिसहरूले रोजगारी गुमाएका छन्। १० मिलियन जनसंख्या भएको यस महानगरमा अहिले जताततै सशस्त्र सुरक्षाकर्मी, बख्तरबन्द गाडी र भारी हतियारहरूको तैनाथी सामान्य दृश्य बनेको छ।
रातको समयमा सुरक्षाकर्मीहरूले सहरका विभिन्न स्थानमा चेकप्वाइन्टहरू स्थापना गरेका छन्। सरकारी समर्थकहरू धार्मिक नारा लगाउँदै मोटरसाइकल र्याली निकाल्ने गर्छन् भने मुख्य चोकहरूमा अमेरिका र इजरायल विरोधी प्रदर्शनहरू भइरहन्छन्। सहरका भित्ताहरूमा लेबनानी समूह ‘हिजबुल्लाह’ का झण्डाहरू र इरान समर्थित ‘प्रतिरोधको अक्ष’ (Axis of Resistance) का ब्यानरहरू सजाइएका छन्।
नयाँ नेतृत्व र अनिश्चितता
युद्धको पहिलो दिनमै इजरायली-अमेरिकी आक्रमणमा सर्वोच्च नेता आयतुलला अली खामेनीको हत्या भएपछि सत्ताको बागडोर उनका छोरा मोज्तबा खामेनीले सम्हालेका छन्। सोही आक्रमणमा घाइते भएका भनिएका मोज्तबा खामेनी अहिलेसम्म सार्वजनिक रूपमा देखा परेका छैनन्। उनीमार्फत जारी गरिने लिखित सन्देशहरूका आधारमा मात्र शासन चलिरहेको छ।
३७ वर्षसम्म इरानमा शासन गरेका अली खामेनीको अझै औपचारिक अन्त्येष्टि हुन सकेको छैन। सुरक्षा संवेदनशीलता र जासुसीको डरले गर्दा इरानी संसद् पनि प्रायः बन्द छ र सीमित सत्रहरू मात्र अनलाइनमार्फत सञ्चालन भइरहेका छन्।
युद्धको मैदान र रणनीतिक जलमार्ग
करिब ४० दिनको तीव्र युद्ध र हजारौँ हवाई हमलापछि अहिले केही समयदेखि ‘युद्धविराम’ को स्थिति देखिए पनि रातको समयमा हुने आक्रमणहरू रोकिएका छैनन्। इरानको ‘इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स’ (IRGC) ले विश्वको महत्त्वपूर्ण व्यापारिक मार्ग ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ मा ऊर्जा र सामानको प्रवाहलाई ठप्प पारेको छ। अमेरिकी नाकाबन्दीका बाबजुद इरानले साना र तीव्र गतिका डुङ्गाहरूमार्फत जलमार्गमा आफ्नो पकड कायमै राखेको छ।
इरानी सैन्य अधिकारीहरूका अनुसार उनीहरूको धेरैजसो वायुसेना र ठूला जहाजहरू ध्वस्त भइसकेका छन्। तर, पहाडको गहिराइमा बनाइएका सुरुङहरूबाट अझै पनि ब्यालिस्टिक र क्रुज मिसाइलहरू प्रहार गर्ने क्षमता इरानसँग सुरक्षित छ।
‘वार्ता होइन, मिसाइल’
आइतबार तेहरानमा पाकिस्तानका आन्तरिक मामिला मन्त्रीको उपस्थितिमा मध्यस्थताको प्रयास भइरहँदा इरानको कट्टरपन्थी पत्रिका ‘केहान’ ले भने वार्ताको विरोध गरेको छ। पत्रिकाको सम्पादकीयमा लेखिएको छ, “इतिहासले सिकाएको छ कि अमेरिका वार्ताका कारण होइन, हाम्रा मिसाइलका कारण पछि हटेको हो।”
इरानी कट्टरपन्थीहरूले नवनिर्वाचित अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले तेलको मूल्य नियन्त्रण गर्न मात्र वार्ताको नाटक गरिरहेको आरोप लगाएका छन्। उनीहरूले यमनको तटीय क्षेत्रमा रहेको ‘बाब अल-मन्देब’ जलमार्ग समेत बन्द गर्नुपर्ने माग गरिरहेका छन्।
थलिएको अर्थतन्त्र र मानवीय संकट
युद्धले इरानको अर्थतन्त्रलाई धराशायी बनाएको छ। इरानको तथ्याङ्क केन्द्रका अनुसार मुद्रास्फीति (Inflation) ८४ प्रतिशत पुगेको छ। खाद्यान्नको मूल्यमा १३० प्रतिशतको वृद्धि भएको छ। विशेष गरी खानेतेलको मूल्य ४३१ प्रतिशत र अन्डाको मूल्य ३४२ प्रतिशतले आकाशिएको छ।
इरानी मुद्रा ‘रियाल’ इतिहासकै कमजोर अवस्थामा पुगेको छ। हाल खुला बजारमा एक अमेरिकी डलरको सटही दर करिब १७ लाख ७० हजार रियाल पुगेको छ। देशका प्रमुख स्टिल, आल्मुनियम र ग्यास प्लान्टहरू बमबारीमा परेपछि उत्पादन ठप्प छ। राष्ट्रपति ट्रम्पले यदि युद्ध नरोकिए इरानका पावर प्लान्ट र अन्य नागरिक पूर्वाधारमा थप हमला गर्ने धम्की दिइरहेका छन्।
दमन र प्रतिबन्ध
भित्रि रूपमा, इरानी न्यायपालिकाले विरोधीहरूमाथि कडा दमन जारी राखेको छ। युद्ध र प्रदर्शनका क्रममा पक्राउ परेकाहरूलाई दैनिक जसो मृत्युदण्ड दिने क्रम बढेको छ। दशौँ हजार मानिसहरूलाई ‘विदेशी जासुस’ को आरोपमा हिरासतमा राखिएको छ। इन्टरनेटमा कडा सेन्सरसिप लगाइएको छ र स्याटेलाइट इन्टरनेट (स्टारलिङ्क) प्रयोग गर्नेहरूमाथि पनि निगरानी बढाइएको छ।
१०० दिन बितिसक्दा पनि न त पूर्ण युद्धको अन्त्य भएको छ, न त दीर्घकालीन शान्तिको कुनै संकेत देखिएको छ। इरान अहिले मिसाइलको गर्जन र कूटनीतिको मसिनो स्वरको बीचमा चेपिएको छ।
