भक्तपुरमा भीमसेनको लिङ्ग प्रदर्शनसँगै फागुपर्व सुरु : यस्तो छ ‘यौनरस’ युक्त गीत र पुत्रलाभको जनविश्वास
भक्तपुर, १३ फागुन । काठमाडौँको वसन्तपुरमा चीर ठड्याएसँगै भक्तपुरमा पनि मङ्गलबार साँझदेखि विधिवत् रूपमा फागुपर्व सुरु भएको छ । भक्तपुरको दत्तात्रयस्थित प्रसिद्ध भीमसेन मन्दिरमा भीमसेनको लिङ्ग प्रतीक (काठको मुढा) लाई प्रदर्शनीमा राखेर ‘चिरोथान’ गरेसँगै यो पर्व सुरु भएको हो ।
फागुन शुक्ल अष्टमीदेखि सुरु हुने यो परम्परा नेपालकै अनौठो र मौलिक सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा रहेको छ ।
के हो भीमसेनको ‘लज्ज’ र परिक्रमाको विधि ?
भीमसेनको लिङ्गका रूपमा पूजा गरिने काठको मुढा तीन हात लामो र ३० इञ्च गोलाइको छ । परम्पराअनुसार उक्त लिङ्गलाई मङ्गलबार दिउँसो कमलपोखरीमा लगेर पखालेपछि दुई जनाले काँधमा बोकेर नगर परिक्रमा गराएका थिए । इनाचो, बाचुटोल, जगाती, ब्रह्मायणी र च्यामासिंह हुँदै दत्तात्रयस्थित भीमसेन मन्दिर वरिपरि रहेका पसल र घर–घरमा यसलाई पुर्याइएको थियो ।
लिङ्गको दर्शन र पूजा गर्नाले व्यापार–व्यवसायमा उन्नति हुने र घरमा समृद्धि आउने जनविश्वास छ । परिक्रमापछि उक्त लिङ्गलाई भीमसेन मन्दिरको पाटीमा झुण्ड्याएर प्रदर्शनीमा राखिएको छ ।
यौन समागमको प्रतीक र ‘यौनरस’ युक्त गीत
यो पर्वमा यौन र सृष्टिको प्रतीकलाई बढी महत्त्व दिइन्छ । मन्दिरमा झुण्ड्याइएको लिङ्गसँगै रातो कपडाको बीचमा प्वाल पारी योनीको आकृति बनाइएको हुन्छ । लिङ्ग हल्लाउँदा योनी आकारको प्वालभित्र छिर्ने दृश्यलाई भीमसेन र द्रौपदीको यौन समागमको रूपमा लिइन्छ ।
लिङ्ग प्रदर्शनसँगै भीमसेन गुठीका सदस्यहरूले नेपाल भाषामा ‘भीमसेन देया लज्ज खङ लो वानला, बिस्यूवाने म्वायक सो झायला’ (भीमसेनको लिङ्ग देखेर लोभियो कि, भाग्नु नपर्ने गरी हेर्न आउनुभयो कि) जस्ता यौनरस युक्त लोकगीतहरू गाउने गर्छन् ।
पुत्रलाभ र व्यापारिक समृद्धिको विश्वास
सांस्कृतिक मान्यताअनुसार भीमसेनको ‘लज्ज’ पखालेर ल्याउने व्यक्तिको पुत्रलाभ हुने जनविश्वास छ । साथै, वसन्त ऋतुको आगमनसँगै कामदेव सक्रिय हुने र यो समय सृष्टिका लागि उपयुक्त हुने सन्देश यो पर्वले दिने संस्कृतिकर्मी यशोधरा मानन्धर बताउनुहुन्छ । उहाँका अनुसार महादेवको ११औँ अवतारका रूपमा भीमसेनलाई पुजिने हुनाले यसलाई शिव–शक्ति मिलनका रूपमा पनि लिइन्छ ।
मल्लकालीन इतिहास र समापन
यो परम्परा १७औँ शताब्दीमा राजा जगतप्रकाश मल्लले मन्दिर निर्माण गरेपछि सुरु भएको मानिन्छ । फागु पूर्णिमाको दिन साँझपख पुनः उक्त लिङ्गलाई काँधमा बोकेर ब्रह्मायणी मन्दिरस्थित खोलामा लगेर पखाल्ने र मन्दिरमा भित्र्याएपछि यस वर्षको फागु पर्व औपचारिक रूपमा सम्पन्न हुनेछ ।
