विश्वव्यापी अवैध मत्स्य दोहनविरुद्ध अभियान : समुद्री सम्पदा जोगाउने चुनौती र अवसर

काठमाडौँ,  जेठ २२ । प्रकृतिको अनमोल उपहार मानिने समुद्री स्रोत र जलचर प्राणीहरू पछिल्लो समय मानवीय हस्तक्षेपका कारण सङ्कटमा पर्दै गएका छन् । विशेषगरी अवैध, अप्रमाणित र अनियमित रूपमा हुने माछा मार्ने कार्यले विश्वको समुद्री पारिस्थितिक प्रणाली र खाद्य सुरक्षामा गम्भीर प्रश्न खडा गरिदिएको छ । यही गम्भीरतालाई मनन गर्दै आज विश्वभर ‘अवैध, अप्रमाणित तथा अनियमित मत्स्य दोहनविरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस’ मनाइँदै छ ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आह्वानमा हरेक वर्ष जुन ५ तारिखका दिन यो दिवस मनाउने गरिन्छ । यसको मुख्य ध्येय भनेकै समुद्री जैविक विविधताको रक्षा गर्नु र मत्स्य स्रोतको दिगो व्यवस्थापनका लागि विश्व समुदायलाई एउटै सूत्रमा बाँध्नु हो ।

इतिहास र सन्दर्भ
यो दिवसको जग सन् २०१५ मा बसेको थियो। राष्ट्रसङ्घीय खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (एफएओ) अन्तर्गतको भूमध्यसागरीय क्षेत्रीय मत्स्य आयोगले यस सम्बन्धी प्रस्ताव अघि सारेको थियो । पछि सन् २०१७ जुलाईमा महासभाले यसलाई औपचारिक रूपमा स्वीकृत गरेपछि विश्वव्यापी रूपमा यो दिवस मनाउन थालिएको हो ।

जुन ५ लाई नै यो दिवसको रूपमा छनोट गर्नुको पछाडि एउटा ऐतिहासिक कारण छ । ‘पोर्ट स्टेट मेजर्स एग्रिमेन्ट’ नामक अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि जुन ५ कै दिन औपचारिक रूपमा लागू भएको थियो । यो सन्धिले अवैध रूपमा माछा मार्ने जहाजहरूलाई बन्दरगाहमा प्रवेश गर्न र सेवा लिन रोक लगाउँदै समुद्री अपराध नियन्त्रणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।

साना व्यवसायी र महिलाको योगदान
मत्स्य क्षेत्र केवल व्यापार मात्र होइन, यो करोडौँ मानिसको जीविकोपार्जनको आधार पनि हो। राष्ट्रसङ्घले सन् २०२२ लाई ‘साना स्तरका मत्स्य व्यवसाय तथा जलकृषि अन्तर्राष्ट्रिय वर्ष’का रूपमा मनाएर यस क्षेत्रमा आबद्ध ९० प्रतिशतभन्दा बढी मानिस र त्यसमा संलग्न महिलाहरूको योगदानलाई सम्मान गरेको थियो। अवैध दोहनले यस्ता साना र कानुनी रूपमा व्यवसाय गर्ने समुदायको रोजीरोटी प्रत्यक्ष रूपमा खोसेको छ ।

किन छ त चुनौती?
एफएओका अनुसार अवैध र अनियमित मत्स्य दोहनले भविष्यमा माछाको अभाव हुन सक्छ। खाद्य सुरक्षामा धक्का, कानुनी दायराभन्दा बाहिर गरिने मत्स्य दोहनले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा अर्बौँ डलरको क्षति, पर्यावरणीय सन्तुलन: समुद्री चक्र र जलचरको प्रजनन प्रक्रियामा यसले अपूरणीय क्षति पुर्‍याइरहेको छ ।

निष्कर्ष
अवैध मत्स्य दोहन रोक्नु भनेको केवल माछा जोगाउनु मात्र होइन, यो त समग्र मानव सभ्यताको खाद्य चक्र र समुद्री वातावरणलाई सुरक्षित राख्नु पनि हो। आजको दिवसले समुद्री स्रोतको दिगो उपयोग गर्न र भावी पुस्ताका लागि नीलो सम्पदा जोगाइराख्न अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र ठोस कानुन कार्यान्वयनको आवश्यकतालाई पुनः स्मरण गराएको छ ।

अवैध कार्यविरुद्धको ऐक्यबद्धता नै भोलिको सुरक्षित र भोकमरीमुक्त विश्वको आधार बन्न सक्छ ।