मुस्ताङ,१९ असोज ।  काठमाडौं महानगरपालिकाले नगरवासी तथा पुस्तकप्रेमीका लागि आफ्नै ‘सिटी लाइब्रेरी’ सञ्चालनमा ल्याउने तयारी गरेको छ। महानगरपालिकाले पुस्तकालयलाई परम्परागत रूपमा पुस्तक राख्ने र पढ्ने स्थानमा सीमित नगरी काठमाडौंको इतिहास, संस्कृति, कला, वास्तुकला, साहित्य, सभ्यता तथा ज्ञान–सम्पदाको संरक्षण गर्ने आधुनिक डिजिटल पुस्तकालय तथा अभिलेख केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने जनाएको छ।

महानगरपालिकाका अनुसार सिटी लाइब्रेरीलाई केही समयभित्रै सर्वसाधारणका लागि खुला गर्ने तयारी भइरहेको छ। पुस्तकालयमा मुद्रित पुस्तकसँगै डिजिटल सामग्री, ऐतिहासिक दस्तावेज, दुर्लभ ग्रन्थ तथा काठमाडौं उपत्यकाको सामाजिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक पहिचानसँग सम्बन्धित सामग्रीलाई व्यवस्थित रूपमा संग्रह तथा अभिलेखीकरण गरिनेछ।

काठमाडौंको इतिहास र सम्पदालाई प्राथमिकता

सिटी लाइब्रेरीमा काठमाडौं उपत्यकाको संस्कृति, सम्पदा, सभ्यता, भूगोल, वास्तुकला, लोकसाहित्य, कला, विज्ञान तथा सामाजिक इतिहाससँग सम्बन्धित सामग्रीलाई प्राथमिकताका साथ राखिने भएको छ।

विशेषगरी पुराना हस्तलिखित ग्रन्थ, ठ्यासफू, ऐतिहासिक दस्तावेज, दुर्लभ पुस्तक तथा अन्य महत्त्वपूर्ण सामग्रीलाई संरक्षण गर्ने योजना महानगरपालिकाको छ। यस्ता सामग्रीलाई डिजिटल स्वरूपमा समेत सुरक्षित गरिने भएकाले भविष्यका पुस्ता, विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता तथा इतिहास र संस्कृतिमा रुचि राख्ने व्यक्तिका लागि पुस्तकालय महत्त्वपूर्ण अध्ययन केन्द्र बन्न सक्ने महानगरको अपेक्षा छ।

काठमाडौंको मौलिक संस्कृति र सम्पदासँग सम्बन्धित सामग्री विभिन्न व्यक्ति तथा संस्थामा छरिएर रहेको अवस्थामा तिनलाई एकीकृत अभिलेख प्रणालीमा ल्याउने प्रयाससमेत पुस्तकालयमार्फत गरिने महानगरले जनाएको छ।

विभिन्न प्राज्ञिक तथा पुस्तकालय संस्थासँग सहकार्य

सिटी लाइब्रेरीलाई व्यवस्थित र स्रोतसम्पन्न बनाउन महानगरपालिकाले विभिन्न प्रतिष्ठित पुस्तकालय, प्राज्ञिक संस्था तथा पुस्तक विक्रेतासँग सहकार्य गर्ने भएको छ।

यसैक्रममा कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलको अध्यक्षतामा काठमाडौंमा भएको छलफलमा आशा सफूकुथि, केशर पुस्तकालय, त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय पुस्तकालय, नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान तथा रत्न पुस्तक भण्डारका प्रतिनिधिको सहभागिता रहेको थियो।

छलफलमा पुस्तकालयका लागि आवश्यक पुस्तक तथा अन्य सामग्रीको संकलन, दुर्लभ एवं ऐतिहासिक सामग्रीको संरक्षण, डिजिटल अभिलेखीकरण, पुस्तकालय व्यवस्थापन तथा अध्ययन–अनुसन्धानका लागि स्रोत उपलब्ध गराउने विषयमा विचारविमर्श गरिएको थियो।

महानगरपालिकाले विभिन्न संस्थासँग सहकार्य गरेर सञ्चालन गर्ने भएकाले सिटी लाइब्रेरीलाई काठमाडौंको साझा ज्ञान तथा सांस्कृतिक सम्पदाको केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिने अपेक्षा गरेको छ।

‘पुस्तक राख्ने ठाउँ’ मात्रै होइन, डिजिटल अभिलेख केन्द्र

महानगरपालिकाका अनुसार सिटी लाइब्रेरीको अवधारणा परम्परागत पुस्तकालयभन्दा फरक हुनेछ। पुस्तक पढ्ने सुविधा उपलब्ध गराउनुका साथै काठमाडौंसँग सम्बन्धित ज्ञान, सूचना, इतिहास र सांस्कृतिक सामग्रीलाई दीर्घकालीन रूपमा संरक्षण गर्ने डिजिटल अभिलेख केन्द्रका रूपमा पनि यसको विकास गरिनेछ।

यसका लागि भौतिक पुस्तक तथा दस्तावेजको संरक्षणसँगै डिजिटलाइजेसनलाई प्राथमिकता दिइनेछ। दुर्लभ सामग्रीलाई डिजिटल स्वरूपमा सुरक्षित गर्दा मूल सामग्रीमा क्षति पुग्ने जोखिम कम हुने तथा अनुसन्धानकर्ता र पाठकले आवश्यक सामग्री सहज रूपमा अध्ययन गर्न सक्ने अवस्था बन्ने महानगरको अपेक्षा छ।

पठन संस्कृतिको विकासमा जोड

कार्यवाहक प्रमुख डंगोलले महानगरभित्र विभिन्न उमेर, समुदाय र वर्गका नागरिकमा पठन संस्कृतिको विकास गर्नु सिटी लाइब्रेरीको प्रमुख उद्देश्य रहेको बताउनुभएको छ।

उहाँका अनुसार पुस्तकालयलाई सबैका लागि पहुँचयोग्य ज्ञान केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य छ। विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता, लेखक, साहित्यकार, इतिहास तथा संस्कृति अध्येता मात्रै नभई सर्वसाधारण नागरिकले समेत यसको उपयोग गर्न सक्ने गरी पुस्तकालयको संरचना र सेवा विकास गरिनेछ।

महानगरपालिकाले काठमाडौंको ज्ञान, कला, संस्कृति, इतिहास तथा सभ्यतासँग सम्बन्धित सामग्रीलाई एकै ठाउँमा उपलब्ध गराउने भएकाले सिटी लाइब्रेरी भविष्यमा अनुसन्धान तथा अध्ययनका लागि महत्त्वपूर्ण केन्द्र बन्न सक्ने जनाएको छ।

विश्वका चर्चित सिटी लाइब्रेरीबाट काठमाडौंले सिक्न सक्ने कुरा

विश्वका ठूला शहरमा सञ्चालित सार्वजनिक तथा सिटी लाइब्रेरीहरू पुस्तक पढ्ने स्थानमा मात्र सीमित छैनन्। तिनले शहरको इतिहास, संस्कृति र स्थानीय ज्ञानको संरक्षणसँगै डिजिटल सेवा, अनुसन्धान, सामुदायिक कार्यक्रम तथा सार्वजनिक शिक्षामा समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्।

न्यूयोर्क पब्लिक लाइब्रेरी — अमेरिका

अमेरिकाको न्यूयोर्क पब्लिक लाइब्रेरी (NYPL) विश्वकै चर्चित सार्वजनिक पुस्तकालय प्रणालीमध्ये एक हो। यसको स्थापना सन् १८९५ मा भएको हो। पुस्तकालय प्रणालीमा ९२ वटा स्थान छन् र यसको विशाल संग्रहमा ५ करोडभन्दा बढी सामग्री रहेको NYPL ले जनाएको छ।

विशेषगरी दुर्लभ पुस्तक, ऐतिहासिक दस्तावेज, पाण्डुलिपि तथा डिजिटल संग्रहका कारण NYPL अनुसन्धानकर्ताका लागि महत्त्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छ। काठमाडौंले पनि आफ्नो सिटी लाइब्रेरीलाई स्थानीय इतिहास र दुर्लभ सामग्रीको डिजिटल अभिलेख केन्द्रका रूपमा विकास गर्दा यस्तो अवधारणाबाट सिक्न सक्छ।

ब्रिटिस लाइब्रेरी — बेलायत

बेलायतको ब्रिटिस लाइब्रेरी विश्वका सबैभन्दा ठूलो अनुसन्धान पुस्तकालयमध्ये एक हो। यसमा पुस्तकसँगै पाण्डुलिपि, नक्सा, समाचारपत्र, ध्वनि रेकर्डिङ, तस्वीर तथा अन्य सांस्कृतिक सामग्रीको विशाल संग्रह छ।

ब्रिटिस लाइब्रेरीको विशेषता भौतिक संग्रहलाई डिजिटल माध्यमबाट विश्वभरका अनुसन्धानकर्ता र सर्वसाधारणसम्म पुर्‍याउनु पनि हो। काठमाडौंको सिटी लाइब्रेरीले ठ्यासफू, पुराना ग्रन्थ तथा ऐतिहासिक दस्तावेजको डिजिटल अभिलेख निर्माण गर्दा यस्तै अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ।

सिंगापुरको राष्ट्रिय पुस्तकालय

सिंगापुरको नेसनल लाइब्रेरी बोर्ड (NLB) अन्तर्गतको पुस्तकालय प्रणालीले सार्वजनिक पुस्तकालयलाई शिक्षा, डिजिटल पहुँच र सामुदायिक गतिविधिको केन्द्रका रूपमा विकास गरेको छ। सिंगापुरको केन्द्रीय पुस्तकालय तथा अन्य सार्वजनिक पुस्तकालयहरूमा पुस्तकसँगै डिजिटल स्रोत, अध्ययनस्थल, प्रदर्शनी तथा विभिन्न शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन हुन्छन्।

यसले पुस्तकालयलाई केवल किताब पढ्ने ठाउँ नभई नागरिकको ज्ञान र सीप विकास गर्ने सार्वजनिक संस्थाका रूपमा स्थापित गरेको उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।

हेलसिन्की सेन्ट्रल लाइब्रेरी — फिनल्यान्ड

फिनल्यान्डको राजधानी हेलसिन्कीस्थित ओडी (Oodi) सेन्ट्रल लाइब्रेरी आधुनिक सिटी लाइब्रेरीको चर्चित उदाहरण हो। सन् २०१८ मा खुलेको यो पुस्तकालयमा पुस्तक पढ्ने सुविधा मात्रै नभई स्टुडियो, सिर्जनात्मक कार्यस्थल, बैठक तथा सामुदायिक गतिविधिका लागि विभिन्न सुविधा उपलब्ध छन्।

यसले आधुनिक पुस्तकालयलाई किताबको संग्रहभन्दा धेरै फराकिलो ‘सार्वजनिक ज्ञान र सिर्जना केन्द्र’का रूपमा विकास गर्न सकिने देखाएको छ।

काठमाडौंको सिटी लाइब्रेरीका लागि सम्भावना

विश्वका यस्ता उदाहरणलाई हेर्दा काठमाडौंको सिटी लाइब्रेरीले पनि तीनवटा प्रमुख क्षेत्रमा विशेष ध्यान दिन सक्छ—स्थानीय ज्ञानको संरक्षण, डिजिटल पहुँच र नागरिकको सक्रिय सहभागिता।

काठमाडौं उपत्यकाको इतिहाससँग जोडिएका ठ्यासफू, हस्तलिखित ग्रन्थ, पुराना तस्वीर, नक्सा, वास्तुकलासम्बन्धी अभिलेख, लोकसाहित्य, मौखिक इतिहास तथा सांस्कृतिक दस्तावेजलाई व्यवस्थित रूपमा संकलन गरी डिजिटल अभिलेख बनाउन सके सिटी लाइब्रेरी राजधानीको महत्त्वपूर्ण ज्ञान–सम्पदा केन्द्र बन्न सक्छ।

यससँगै विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्ताका लागि डिजिटल डेटाबेस, सार्वजनिक अध्ययनस्थल, बाल तथा युवा पठन कार्यक्रम, साहित्यिक कार्यक्रम, प्रदर्शनी र स्थानीय इतिहाससम्बन्धी अनुसन्धानका लागि सुविधा थप्न सके पुस्तकालयको उपयोगिता अझ बढ्नेछ।

काठमाडौं महानगरपालिकाको यो योजना कार्यान्वयनमा आएमा सिटी लाइब्रेरी केवल महानगरको अर्को पुस्तकालय नभई काठमाडौंको इतिहास, संस्कृति, सभ्यता र ज्ञानलाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउने सार्वजनिक डिजिटल अभिलेख केन्द्रका रूपमा स्थापित हुने सम्भावना देखिन्छ।