उलानकाब (भित्री मंगोलिया) । भित्री मंगोलियाको उलानकाब क्षेत्रमा हेर्दा जुनसुकै बेला हराउने मृगतृष्णा जस्तै देखिन्छ। फैलिएको मैदान, सूर्यमुखी र जुनेलोका खेतबीच नयाँ र निर्माणाधीन विशाल डेटा सेन्टरहरू एकपछि अर्को गर्दै उभिएका छन्। यी भवनमा चिनियाँ प्रविधि क्षेत्रका चर्चित नाम — हार्डवेयर कम्पनी हुवावे, सामाजिक सञ्जाल कुआइशोउ र सेवा प्रदायक भीनेट — देखिन्छन्।

गोबी मरुभूमिको किनारमा रहेको दुई लाखभन्दा कम जनसंख्या भएको यो सहर चीनको कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) क्षेत्रको तीव्र विस्तारलाई इन्धन दिने डेटा हबका रूपमा उदाउँदै छ। एआई प्रविधिमा अमेरिकाको प्रभुत्वलाई चुनौती दिन सक्ने एक मात्र गम्भीर प्रतिद्वन्द्वी चीन हो। उलानकाबमा मात्रै करिब ९० वटा डेटा सेन्टर बन्ने योजना छ।

चिप र क्षमतामा चीन पछाडि

स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयको अनुसन्धानअनुसार गत वर्षसम्म अमेरिकामा चीनको तुलनामा झन्डै १० गुणा बढी एआई डेटा सेन्टर थिए। अन्य अनुमानले अमेरिकासँग कम्प्युटिङ क्षमता पनि निकै धेरै रहेको देखाउँछन्। अमेरिकी प्रविधि कम्पनीसँग एआई विकासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सामग्री अर्थात् अत्याधुनिक चिप सहजै उपलब्ध छ, जुन चिनियाँ कम्पनीसँग छैन। चारवटा अमेरिकी प्रविधि कम्पनीले मात्रै चीनका सबै कम्पनीले जोडेभन्दा बढी एआई कम्प्युटिङ शक्ति नियन्त्रण गरेको अनुमान छ।

“डेटा सेन्टर निर्माणको कुल लागतमा चिप सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कारक हो, तर चीनसँग पर्याप्त चिप छैन,” कार्नेगी एन्डाउमेन्ट फर इन्टरनेसनल पिसका अनुसन्धानकर्ता निक कोर्भिनोले भने।

चीनको बलियो पक्ष: छिटो निर्माण, सस्तो ऊर्जा

यद्यपि उलानकाबले एआई दौडमा चीनका फाइदा देखाउँछ। यहाँको बायिन बिग डाटा इन्डस्ट्रियल पार्कको अधिकांश भाग दुई वर्षमै तयार भएको छ, जसले चीनको तीव्र निर्माण क्षमता देखाउँछ। प्रशस्त हावा, घाम र खुला भूभागका कारण यहाँ सस्तो हरित ऊर्जा र जग्गा सजिलै पाइन्छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, कम्युनिस्ट पार्टी शासित चीनमा अमेरिकामा समाचारको सुर्खी बनिरहेजस्तो डेटा सेन्टर निर्माणविरुद्धको जनविरोध छँदै छैन।

स्थानीयले भने– “खुला हातले स्वागत”

बायिन औद्योगिक पार्कमा निर्माण श्रमिकहरू गार्डको अगाडि अनुहार स्क्यान गराएर निर्माणस्थल भित्र छिर्दै थिए, ट्रकहरूले सामग्री ओसारिरहेका थिए, र परिसर बाहिर विक्रेताहरू अस्थायी पसलमा चाउचाउ र चुरोट बेचिरहेका थिए।

निर्माणको आवाजप्रति स्थानीयवासी असन्तुष्ट देखिएनन्। सीएनएनसँग कुरा गर्ने केहीले परियोजना र त्यससँगै आएका बाहिरी श्रमिकका कारण आफूले फाइदा पाएको बताए। यस क्षेत्रको अर्थतन्त्र पहिले मुख्यतः कृषिमा निर्भर थियो।

“पहिले हामी ग्राहकको प्रतीक्षामा बस्थ्यौं। अहिले निरन्तर व्यस्त छौं, अर्डर लिने-दिने काम चलिरहन्छ, फुर्सद नै हुँदैन,” ३० वर्षदेखि किराना पसल र गेस्टहाउस चलाउँदै आएका ५६ वर्षीय मा रोङले भने। “हाम्रो व्यापार पहिलेभन्दा धेरै राम्रो भएको छ।”

केही मानिस भने परिवर्तनका कारण विस्थापित पनि भएका छन्। राजमार्ग निर्माणका क्रममा आफ्नो मूल व्यवसायस्थल छाड्नुपरेका ५८ वर्षीय रेस्टुरेन्ट सञ्चालक लिउ बाओपिङले डेटा सेन्टर निर्माणसँगै दैनिक ग्राहक दोब्बर भएको बताए। “वातावरण पहिलेजस्तो सफा छैन, तर मानिसको आम्दानी र अर्थतन्त्र अझ धेरै राम्रो भएको छ,” उनले भने।

बेइजिङको दृष्टिकोण

उलानकाब सुस्त हुँदै गएको अर्थतन्त्र र घट्दो जनसंख्याको सामना गरिरहेको चीन सरकारका लागि एआईलाई वृद्धिको प्रमुख इन्जिन मान्ने रणनीतिको अंश हो।

“चीनले एआईलाई खुला हातले अँगालेको छ,” चिनियाँ नेता सी जिनपिङले गत जुलाईमा सांघाईमा भएको विश्वव्यापी एआई सम्मेलनमा भने। उनले स्वास्थ्यदेखि घरायसी सामानसम्म एआई प्रयोग गर्ने चीनको पहलको चर्चा गर्दै विनिर्माणमा एआई समावेश गर्ने अभियानलाई “चिनियाँ आधुनिकीकरणको चम्किलो पहिचान” भने।

आधिकारिक तथ्यांकअनुसार चीनमा अहिले नै ७० करोडभन्दा बढी मानिसले एआई प्रयोग गर्छन्। उत्पादन, उद्योग र दैनिक जीवनमा एआई फैलाउने योजनाका लागि ठूलो मात्रामा कम्प्युटिङ शक्ति पनि आवश्यक पर्छ।

गत महिना बेइजिङले कम्प्युटिङ सुविधासहितको सूचना पूर्वाधार तीव्र गतिमा विस्तार गर्न आगामी पाँच वर्षका लागि ५६० अर्ब डलरको योजना घोषणा गर्‍यो। निजी प्रविधि कम्पनीले पनि एआई पूर्वाधारमा लगानी बढाइरहेका छन्, यद्यपि उनीहरू सिलिकन भ्यालीका समकक्षीभन्दा निकै पछाडि छन्।

रोडियम समूहका अनुसार सूचीकृत चिनियाँ कम्पनीको यस्तो लगानी यस वर्ष दोब्बर भएर करिब १३९ अर्ब डलर पुग्नेछ। तर अमेरिकी समकक्षीले गरेको ८०० अर्ब डलरको एआई डेटा सेन्टर लगानीको पाँचौं भागभन्दा पनि कम हो।

चिपको बन्देज

अर्को ठूलो समस्या उच्च क्षमताका हार्डवेयरको अभाव हो। वाशिङ्टनको निर्यात प्रतिबन्धले एनभिडिया र एएमडीका केही उत्कृष्ट एआई चिपमा चिनियाँ कम्पनीको पहुँच सीमित पारेको छ, जबकि बेइजिङले पनि केही कम शक्तिशाली विकल्पको आयातमा रोक लगाएको छ। चिनियाँ चिप निर्माताहरू अगाडि बढ्न होडबाजी गरिरहेका छन्, तर प्रविधिमा अझै अमेरिकाभन्दा पछाडि छन् र उनीहरूका अत्याधुनिक मोडेलको आपूर्ति पनि सीमित छ।

बढी ऊर्जा, तर त्यो पनि पर्याप्त होइन

चीनसँग क्षमताभन्दा बढी हरित ऊर्जा छ। अमेरिकाको पुरानो विद्युत् ग्रिड दशकौंदेखि उल्लेखनीय रूपमा विस्तार नभएको अवस्थामा डेटा सेन्टरहरूले त्यसमा चाप दिइरहेका छन्। तर चीनले सन् २०२२ देखि २०२५ सम्म अमेरिकाभर २०२५ को अन्त्यसम्म रहेका औद्योगिक विद्युत् स्रोतको कुल क्षमताबराबर थप क्षमता जोडेको छ।

सेन्टर फर रिसर्च अन एनर्जी एन्ड क्लिन एयर र ग्लोबल एनर्जी मनिटरको अध्ययनले चीनले २०२६ को पहिलो छ महिनामा फालेको अतिरिक्त हरित ऊर्जाले एक वर्षसम्म सिंगो मेक्सिकोलाई बिजुली दिन सकिने देखाएको छ।

“पूर्वी डेटा, पश्चिमी कम्प्युट” रणनीति

बेइजिङ यस्तो बढी ऊर्जा सोस्न डेटा सेन्टर प्रयोग गर्न चाहन्छ, विशेषगरी घाम, हावा र जमिन प्रशस्त भएका पश्चिमी ग्रामीण क्षेत्रमा। यसले हरित प्रविधि क्षेत्रको व्यापार पनि बढाउँछ। २०२२ मा सुरु गरिएको “पूर्वी डेटा, पश्चिमी कम्प्युट” नामक यो योजनाअन्तर्गत चीनले आठ राष्ट्रिय कम्प्युटिङ हब (केही पश्चिममा) र १० राष्ट्रिय डेटा सेन्टर क्लस्टर तोकेको छ। पछिल्लो पाँच वर्षे राष्ट्रिय आर्थिक खाकाले कम्प्युटिङ पूर्वाधार र हरित ऊर्जाको निर्माणलाई जोड्ने कुरा अझ जोडदार रूपमा अघि सारेको छ।

“चीनसँग छिटो ऊर्जा पूर्वाधार बनाउने अभ्यासको अनुभव छ र त्यसैको फाइदा उठाउन खोजिरहेको छ,” ब्रुकिङ्स इन्स्टिच्युसनका फेलो काइल चान भन्छन्। “अमेरिकाले धेरै वर्षदेखि ठूलो ग्रिड विस्तार गरेको छैन, त्यसैले विद्युत् उत्पादन र ग्रिड जडानमा हामी संघर्ष गरिरहेका छौं।”

प्रशस्त बिजुलीले चीनको कम शक्तिशाली स्वदेशी चिपको कमजोरी पनि केही हदसम्म पूर्ति गर्न सक्छ। हुवावेजस्ता चिनियाँ चिप डिजाइनरले धेरै चिपका समूह जोडेर उन्नत प्रविधिको बराबर कम्प्युटिङ शक्ति निकाल्दै छन्। विश्लेषकका अनुसार यो उपाय केही कार्यका लागि प्रभावकारी हुन्छ, तर निकै बढी बिजुली खपत गर्छ।

सीमा र चिन्ता

पर्यवेक्षकहरूका अनुसार प्रशस्त बिजुली भए पनि बेइजिङको दृष्टिकोणका सीमा छन्। पश्चिमका केही कम्प्युटिङ हब पूर्वका घना सहरी केन्द्रलाई चाहिने गतिमा केही कार्य सम्हाल्न धेरै टाढा छन्। साथै, सरकारको शीर्ष पहलसँग मेल खान मात्र ग्रामीण क्षेत्रमा बनाइएका, तर लगानीलाई जायज ठहर्‍याउने हार्डवेयर वा प्रयोगकर्ता नभएका “घोस्ट डेटा सेन्टर” को चिन्ता पनि छ।

तैपनि बेइजिङबाट करिब २०० माइल टाढा रहेको भित्री मंगोलियाका हबमा, जहाँ अप्टिकल केबलले आँखा झिमिक्क गर्ने समयभन्दा छिटो बेइजिङसम्म डेटा पुर्‍याउँछ र प्रमुख कम्पनीले ठूलो स्रोत लगाइरहेका छन्, त्यहाँ चीनको योजनाले आकार लिँदै गरेको देखिन्छ।

“तयार हुनुपर्छ”

लामो समयसम्म चीनको प्रमुख कोइला उत्पादक रहेको रुस र मंगोलियासँग सिमाना जोडिएको हावा चल्ने यो क्षेत्र पछिल्लो समय हरित ऊर्जाको केन्द्र बनेको छ। भित्री मंगोलियाका केही भागमा सोलार प्यानलका खेत फैलिएका छन् भने चरिरहेका भेडाको माथि हावा टर्बाइनका पातला आकृति घुमिरहेका छन्। राजमार्गका केही भागमा प्रयोग नभएका टर्बाइनका ब्लेड फाइबरग्लासका ठूला हात्तीका दाँतझैं सडक किनारमा थुपारिएका छन्।

उलानकाब चीनका १० राष्ट्रिय डेटा सेन्टर क्लस्टरमध्ये एकभित्र पर्छ। यहाँको ग्रिडको करिब आधा बिजुली हावा र सौर्य स्रोतबाट आउँछ, र केही डेटा सेन्टर प्रदायकले स्वच्छ स्रोतमै अझ धेरै निर्भर हुने उपाय खोजिरहेका छन्।

बायिन पार्कबाट केही माइल पर रहेको एन्भिजनको “ग्यालेक्सी क्याम्पस” यस्तै एउटा मोडल सञ्चालन गर्दै छ। २० वटाभन्दा बढी फुटबल मैदानजति क्षेत्रफलमा फैलिने र पूरा हुँदा क्षेत्रफलका हिसाबले विश्वकै ठूलामध्ये पर्ने यो डेटा सेन्टरमा प्रविधि कम्पनीका सर्भर र चिप राखिनेछन्, जसले बेइजिङजस्ता ठाउँका प्रयोगकर्ताले एआई एपमा सोध्ने प्रश्नहरू सम्हाल्नेछन्।

एन्भिजनका अनुसार यस सुविधाको ८० प्रतिशतभन्दा बढी बिजुली कम्पनीले आफैं सञ्चालन गर्ने हावा फार्मबाट सीधै आउनेछ, ग्रिडलाई पूर्ण रूपमा छलेर। ब्याट्री प्रणालीले हावाबाट उत्पादित बिजुली भण्डारण गर्छ भने अत्याधुनिक सोलिड-स्टेट ट्रान्सफर्मरले मागअनुसार सर्भरमा पुग्ने बिजुली तुरुन्त घटाउन-बढाउन सक्छ। निर्माणाधीन क्याम्पस घुमाउँदै सीएनएनलाई यो जानकारी सुविधाका महाप्रबन्धक रिकी झेङले दिए।

अमेरिकामा डेटा सेन्टरविरुद्ध आक्रोश जगाएको अर्को प्रमुख स्रोत पानी हो, तर यहाँ त्यो समस्या नरहेको झेङको दाबी छ। उलानकाबको चिसो मौसमले शीतलनको आवश्यकता घटाउँछ भने सुविधाले औद्योगिक अल्कोहललाई कूलेन्टका रूपमा प्रयोग गर्ने “शून्य-पानी” प्रणाली चलाइरहेको उनले बताए।

माग र ग्राहकको हार्डवेयर जुटाउने क्षमताबारे पनि झेङ आशावादी देखिए। कुल २ गिगावाट क्षमताको योजनाको पहिलो चरण पूर्ण रूपमा बुक भइसकेको र एआई तथा क्लाउड सेवा दुवैका लागि थप चरण निर्माण भइरहेको उनले बताए।

एआई चिप र सर्भर “हाम्रा ग्राहक कम्पनीकै स्वामित्वमा हुन्छन्,” उनले भने। “यति ठूलो डेटा सेन्टर बनाउन उनीहरूले अर्डर दिँदा, यी रयाकमा जडान गर्न पर्याप्त पूर्वाधार उनीहरूसँग हुनेमा विश्वस्त थिए।”

उलानकाब आफैंझैं यो कम्पनी पनि आगामी वर्षहरूमा एआई मागमा आउने अपेक्षित उछालका लागि तयारी गर्दै छ।

“हामीले यसलाई आउँदो १० वर्षका लागि डिजाइन गरेका हौं,” झेङले भने। “भविष्यका लागि तयार हुनैपर्छ।”