काठमाडौं, असार ८ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले शनिबार साँझ आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोशलमार्फत घोषणा गरेअनुसार अमेरिकाले इरानका तीन प्रमुख आणविक स्थलहरूमा सैन्य आक्रमण गरेको छ। यो आक्रमण इरान-इजरायल द्वन्द्वको दोस्रो हप्तामा प्रवेश गरिरहेको समयमा भएको हो, जसले मध्यपूर्वमा संकट थप गहिरो बनाएको छ।

आक्रमणको निशाना बनेका तीन स्थलहरू – फोर्डो, इस्फाहान र नतान्ज – इरानको आणविक कार्यक्रमको मुटुमा रहेका केन्द्रहरू हुन्। यी केन्द्रहरूलाई यसअघि पनि इजरायली सेनाले आक्रमण गरेको थियो। विज्ञहरूका अनुसार यी तीनैवटा केन्द्रहरू इरानको आणविक महत्वाकांक्षाको मुख्य आधार हुन्।

नतान्ज: इरानको सबैभन्दा ठूलो युरेनियम संवर्धन केन्द्र

स्थान र महत्व

राजधानी तेहरानबाट करिब २५० किलोमिटर दक्षिणमा अवस्थित नतान्ज आणविक परिसरलाई इरानको सबैभन्दा ठूलो युरेनियम संवर्धन केन्द्र मानिन्छ। यो केन्द्र युरेनियमलाई आणविक इन्धनमा परिणत गर्ने मुख्य प्रविधि, अर्थात् युरेनियम संवर्धन प्रक्रियाको लागि आवश्यक सेन्ट्रिफ्युज विकास र जडानको काम गर्छ।

केन्द्रको संरचना र क्षमता

गैर-नाफामुखी संस्था न्युक्लियर थ्रेट इनिसिएटिभ (NTI) का अनुसार नतान्जमा जमिनमाथि छ वटा भवन र तीन वटा भूमिगत संरचनाहरू छन्। यी संरचनाहरूमध्ये दुईवटामा ५०,००० सेन्ट्रिफ्युज राख्न सकिने क्षमता छ। यी सेन्ट्रिफ्युजहरू युरेनियम संवर्धनको लागि प्रयोग गरिन्छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (IAEA) का अनुसार इरानले यस केन्द्रमा ६०% शुद्धतासम्म युरेनियम संवर्धन गरिरहेको थियो। यो चिन्ताजनक तथ्य हो किनभने हतियार-ग्रेड युरेनियम ९०% शुद्ध हुन्छ। हाल इरानले गरिरहेको संवर्धनको स्तर हतियार निर्माणको लागि आवश्यक स्तरको निकट छ।

पहिलेका आक्रमणहरूको प्रभाव

यो स्थललाई इजरायलले आफ्नो प्रारम्भिक आक्रमणमा निशाना बनाएको थियो। स्याटलाइट तस्बिर र विश्लेषणले देखाएअनुसार उक्त आक्रमणले नतान्जको ‘पाइलट फ्युल एनरिचमेन्ट प्लान्ट’को जमिनमाथिको भाग नष्ट गरेको थियो। यो सन् २००३ देखि सञ्चालनमा रहेको एक विशाल स्थल हो।

दुई अमेरिकी अधिकारीहरूले सीएनएनलाई बताएअनुसार पहिलेका आक्रमणहरूले सेन्ट्रिफ्युजहरू राखिएको तल्लो तहको बिजुली आपूर्ति काटिदिएको थियो। केन्द्रको अधिकांश भाग भूमिगत भएकाले ती भागहरूमा बिजुली आपूर्ति बन्द गर्नु भूमिगत उपकरण र मेसिनरीलाई प्रभावित गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी तरिका मानिन्छ।

फोर्डो: इरानको गोप्य र दुर्गम आणविक केन्द्र

गोप्यता र सुरक्षा

फोर्डो आणविक केन्द्रको पूर्ण आकार र प्रकृतिको बारेमा धेरै कुरा अझै अज्ञात छ। यो पवित्र शहर कोम नजिकै पहाडहरूको समूहभित्र गहिरो गरी निर्माण गरिएको छ। यसबारे हामीले जानेका धेरैजसो जानकारी वर्षौंअघि इजरायली गुप्तचर एजेन्सीले चोरेका इरानी कागजातहरूको भण्डारबाट प्राप्त भएको हो।

संरचनाको विशेषता

यस केन्द्रका मुख्य हलहरू जमिनमुनि करिब ८० देखि ९० मिटर (लगभग २६२ देखि २९५ फिट) तल अवस्थित छन्। यसको यो गहिराइले गर्दा यसलाई हवाई आक्रमणबाट नष्ट गर्न निकै गाह्रो हुन्छ। इजरायली अधिकारीहरू र स्वतन्त्र रिपोर्टहरूले पहिले भनेका थिए कि यति गहिराइमा आक्रमण गर्न आवश्यक बम अमेरिकासँग मात्र छ। यद्यपि, विश्लेषकहरूले ती बमहरू पनि पर्याप्त नहुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

युरेनियम संवर्धनको खतरा

गैर-दलीय संस्था ‘इन्स्टिच्युट फर साइन्स एन्ड इन्टरनेसनल सेक्युरिटी (ISIS)’ का अनुसार इरानले फोर्डो फ्युल एनरिचमेन्ट प्लान्टमा तीन हप्ताभित्र आफ्नो हालको ६० प्रतिशत संवर्धित युरेनियमको भण्डारलाई २३३ केजी हतियार-ग्रेड युरेनियममा परिणत गर्न सक्छ। यो मात्रा नौवटा आणविक हतियार निर्माणका लागि पर्याप्त मानिन्छ।

हालैका IAEA रिपोर्टहरूले इरानले फोर्डोमा ६०% को स्तरमा संवर्धित युरेनियमको उत्पादन बढाएको देखाएको थियो। विज्ञहरू र IAEA का अनुसार यो केन्द्रमा अहिले २,७०० सेन्ट्रिफ्युजहरू स्थापना गरिएका छन्।

इस्फाहान: इरानको सबैभन्दा ठूलो आणविक अनुसन्धान परिसर

स्थान र ऐतिहासिक महत्व

इस्फाहान मध्य इरानमा अवस्थित छ र यहाँ देशको सबैभन्दा ठूलो आणविक अनुसन्धान परिसर रहेको छ। NTI का अनुसार यो केन्द्र चीनको सहयोगमा निर्माण गरिएको थियो र सन् १९८४ मा आधिकारिक रूपमा खोलिएको थियो।

अनुसन्धान क्षमता र जनशक्ति

NTI का अनुसार इस्फाहानमा तीन हजार वैज्ञानिकहरू कार्यरत छन् र यो स्थल इरानको आणविक कार्यक्रमको “केन्द्र भएको आशंका” गरिएको छ। यो संख्या इस केन्द्रको महत्व र क्षमतालाई दर्शाउँछ।

केन्द्रका मुख्य सुविधाहरू

इस्फाहान आणविक केन्द्रले “तीनवटा साना चिनियाँ-निर्मित अनुसन्धान रियाक्टरहरू” सञ्चालन गर्छ। यसका अतिरिक्त यहाँ एक “रूपान्तरण केन्द्र, इन्धन उत्पादन प्लान्ट, जिरकोनियम क्ल्याडिङ प्लान्ट, र अन्य सुविधाहरू तथा प्रयोगशालाहरू” छन्।

आक्रमणको प्रभाव र भविष्यका चुनौतीहरू

मध्यपूर्वमा बढ्दो तनाव

अमेरिकाद्वारा इरानका आणविक केन्द्रहरूमा आक्रमणले मध्यपूर्वमा पहिले नै जटिल भएको परिस्थितिलाई थप गहिरो बनाएको छ। इरान-इजरायल द्वन्द्वमा अमेरिकाको प्रत्यक्ष सहभागिताले यस क्षेत्रमा व्यापक युद्धको जोखिम बढाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको चासो

यी आक्रमणहरूले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा चिन्ता बढाएको छ। आणविक अप्रसार सम्झौता र मध्यपूर्वको स्थिरताका लागि यसको दीर्घकालीन प्रभावहरू महत्वपूर्ण हुन सक्छन्।

इरानको आणविक कार्यक्रममा प्रभाव

यी आक्रमणहरूले इरानको आणविक कार्यक्रमलाई कत्तिको क्षति पुर्याएको छ भन्ने कुरा अझै स्पष्ट छैन। तर इरानको आणविक क्षमतामा अस्थायी रूपमा भएपनि बाधा पुगेको मानिन्छ।

अमेरिकाद्वारा इरानका आणविक केन्द्रहरूमा गरिएको आक्रमण मध्यपूर्वको राजनीतिक र सैन्य समीकरणमा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउने घटना हो। यसले न केवल इरान-अमेरिका सम्बन्धलाई प्रभावित गर्छ बल्कि सम्पूर्ण मध्यपूर्वमा शक्ति सन्तुलनलाई पनि प्रभावित गर्ने छ। यी घटनाक्रमले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान आकर्षित गरेको छ र आगामी दिनहरूमा यसको प्रभाव कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा हेर्न बाँकी छ।