मानव विकासको इतिहासमा नयाँ रहस्य: एकै समयमा, एकै ठाउँमा दुई प्रकारका पूर्वज, एक अज्ञात प्रजाति

काठमाडौं। मानव विकासको जटिल कथामा एउटा नयाँ र रोमाञ्चक अध्याय थपिएको छ। वैज्ञानिकहरूले इथियोपियामा लाखौं वर्ष पुराना दाँतका जीवाश्महरू फेला पारेका छन्, जसले करिब २६ देखि २८ लाख वर्ष पहिले एकै समय र स्थानमा दुई फरक प्रकारका मानव पूर्वज (होमिनिन) बसोबास गर्ने गरेको तथ्य उजागर गरेको छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यी दुईमध्ये एक प्रजाति अहिलेसम्म विज्ञानका लागि अज्ञात हुन सक्ने संकेत मिलेको छ।

यो महत्वपूर्ण खोजले मानव विकास एक सीधा रेखामा नभई विभिन्न हाँगाबिगा भएको एउटा जटिल प्रक्रिया थियो भन्ने धारणालाई थप बलियो बनाएको छ। ‘नेचर’ नामक प्रतिष्ठित जर्नलमा प्रकाशित यस अध्ययनले मानव वंशको रूख कति झाडीदार र विविधतापूर्ण थियो भन्ने कुरामा नयाँ प्रकाश पारेको छ।

के हो नयाँ खोज?

उत्तरपूर्वी इथियोपियामा दशकौंदेखि चलिरहेको पुरातात्विक परियोजनाका क्रममा यी जीवाश्महरू भेटिएका हुन्। सन् २०१८ देखि २०२० को बीचमा भेटिएका दस वटा दाँत ‘अस्ट्रेलोपिथेकस’ (Australopithecus) जीनसका मानव पूर्वजका हुन्। त्यस्तै, सन् २०१५ मा भेटिएका तीनवटा दाँत भने ‘होमो’ (Homo) जीनसका हुन्, जसमा आधुनिक मानव (होमो सेपियन्स) पनि पर्दछन्।

जीवाश्महरूको रेकर्डमा यसरी दुई फरक होमिनिन प्रजातिहरू एकै समयमा भेटिनु अत्यन्तै दुर्लभ मानिन्छ। यसअघि, धेरैजसो वैज्ञानिकहरू ‘अस्ट्रेलोपिथेकस’ लोप भएपछि मात्र ‘होमो’ जीनसको उदय भएको विश्वास गर्थे। तर यो खोजले उनीहरू समकालीन थिए भन्ने ठोस प्रमाण दिएको छ।

‘अस्ट्रेलोपिथेकस’ प्रजातिहरू आधुनिक मानवजस्तै दुई खुट्टाले हिँड्न सक्थे, तर उनीहरूको मस्तिष्कको आकार बाँदरको जस्तै सानो थियो। ठूलो मस्तिष्क भएका ‘होमो’ प्रजातिहरूको उदयलाई मानव विकासको एक महत्वपूर्ण फड्को मानिन्छ।

विकासको ‘सिधा रेखा’ होइन, ‘झाडीदार रूख’

अध्ययनकी सह-लेखिका तथा एरिजोना स्टेट युनिभर्सिटीकी अनुसन्धान वैज्ञानिक केए रीडका अनुसार, यो खोजले हाम्रो दिमागमा रहेको ‘बाँदरबाट निएन्डरथल हुँदै आधुनिक मानव’ बन्ने सिधा रेखाको चित्र गलत भएको प्रमाणित गर्छ। उनी भन्छिन्, “विकासक्रम यसरी काम गर्दैन। यहाँ हामीसँग एकै ठाउँमा दुई फरक होमिनिन प्रजातिहरू छन्। मानव विकास एकरेखीय छैन, यो एउटा झाडीदार रूखजस्तै हो, जहाँ धेरै हाँगाहरू थिए र कतिपय प्रजातिहरू लोप भएर गए।”

सन् २००२ देखि ‘लेडी-गेरारु रिसर्च प्रोजेक्ट’को सह-निर्देशक रहेकी रीडको टोलीले प्रारम्भिक ‘होमो’ प्रजातिको प्रमाण खोजिरहेको थियो। सन् २०१५ मा यही टोलीले २८ लाख वर्ष पुरानो ‘होमो’ जीनसको बंगारा फेला पारेको थियो, जुन अहिलेसम्मकै सबैभन्दा पुरानो मानिन्छ।

‘अस्ट्रेलोपिथेकस अफारेन्सिस’, जसको सबैभन्दा प्रसिद्ध उदाहरण ३२ लाख वर्ष पुरानो ‘लुसी’ नामक जीवाश्म हो, २९.५ लाख वर्षअघि पछि जीवाश्म रेकर्डबाट हराएको देखिन्छ। यसले ‘होमो’ को उदय हुनुअघि नै यो प्रजाति लोप भइसकेको अनुमान गरिएको थियो। तर नयाँ खोजले देखाउँछ कि ‘लुसी’को प्रजातिपछि पनि ‘अस्ट्रेलोपिथेकस’ को अर्को प्रजाति अस्तित्वमा थियो र त्यो प्रारम्भिक ‘होमो’ सँगसँगै बाँचिरहेको थियो।

अज्ञात प्रजातिको सम्भावना

जब अनुसन्धान टोलीले २०१८ र २०२० मा ‘अस्ट्रेलोपिथेकस’ का दाँतहरू फेला पारे, उनीहरूले त्यसलाई ‘अफारेन्सिस’ (लुसीको प्रजाति) र ‘गार्ही’ जस्ता अन्य ज्ञात प्रजातिसँग तुलना गरे। तर ती दाँतहरू कुनैसँग पनि पूर्ण रूपमा मिलेनन्। बरु, वैज्ञानिकहरू विश्वास गर्छन् कि यी दाँतहरू ‘अस्ट्रेलोपिथेकस’ को एक पहिले नचिनिएको प्रजातिका हुन् जो ‘लुसी’ पछि र प्रारम्भिक ‘होमो’ प्रजातिको साथमा पृथ्वीमा हिँड्दथे।

अध्ययनका प्रमुख लेखक ब्रायन भिल्मोअर भन्छन्, “यी दाँतहरू ‘अफारेन्सिस’ प्रजातिको जस्तै देखिन्छन्, तर यसका केही विशेषताहरू, जस्तै कुकुरदाँत र अन्य दाँतका टुप्पाहरूको बनावट पहिले कुनै पनि प्रजातिमा देखिएको थिएन।”

किन महत्वपूर्ण छ इथियोपियाको अफार क्षेत्र?

यी सबै जीवाश्महरू इथियोपियाको अफार क्षेत्रमा भेटिएका हुन्, जुन मानव विकासको अध्ययनका लागि एक प्रमुख केन्द्र मानिन्छ। यो क्षेत्र भूगर्भिक रूपमा अत्यन्त सक्रिय छ। यहाँ पृथ्वीको भित्री सतहका विशाल चट्टानहरू (टेक्टोनिक प्लेटहरू) एकअर्काबाट टाढा सर्दैछन्। यस प्रक्रियाले लाखौं वर्ष पुराना चट्टान र माटोका तहहरूलाई सतहमा ल्याइदिन्छ, जसभित्र जीवाश्महरू सुरक्षित रहेका हुन्छन्।

अध्ययनका सह-लेखक क्रिस्टोफर क्याम्पिसानोका अनुसार, “यो महाद्वीप शाब्दिक रूपमा यहाँबाट च्यातिँदैछ, जसले गर्दा ज्वालामुखी र भूकम्पीय गतिविधिहरू सिर्जना हुन्छन्।” ज्वालामुखीबाट निस्केको खरानीमा ‘फेल्डस्पार’ नामक क्रिस्टल हुन्छ, जसको मद्दतले वैज्ञानिकहरूले जीवाश्मको उमेर सटीकताका साथ पत्ता लगाउन सक्छन्।

भविष्यका प्रश्नहरू

यो खोजले मानव विकासको रहस्यमय कालखण्ड (२० देखि ३० लाख वर्ष पहिले) बारे महत्वपूर्ण जानकारी दिएको छ, तर यसले धेरै नयाँ प्रश्नहरू पनि खडा गरेको छ।

यी दुई फरक मानव पूर्वजहरू कसरी एकसाथ बसे? के उनीहरूबीच स्रोतसाधनका लागि प्रतिस्पर्धा थियो वा शान्तिपूर्ण सह-अस्तित्व थियो?
उनीहरूको खानपान कस्तो थियो? के उनीहरूले एउटै प्रकारको खाना खान्थे? वैज्ञानिकहरूले दाँतमा रहेको आइसोटोप र सूक्ष्म खरोंचहरूको विश्लेषण गरेर यो पत्ता लगाउने प्रयास गरिरहेका छन्।
त्यस क्षेत्रमा भेटिएका प्रारम्भिक ढुङ्गे औजारहरू कुन प्रजातिले बनाएको थियो?

अध्ययन टोलीले थप जीवाश्महरू नभेटिएसम्म कुनै पनि प्रजातिलाई नयाँ नाम दिन हतार नगर्ने बताएको छ। भिल्मोअर भन्छन्, “अहिले हामीसँग दाँत मात्र छन्, तर हामी शरीरका अन्य भागहरू फेला पार्ने आशामा फिल्डवर्क जारी राख्नेछौं, जसले यी प्रजातिहरूबीचको भिन्नता बुझ्न मद्दत गर्नेछ।”

यो खोजले स्पष्ट रूपमा देखाउँछ कि हाम्रो विकासको यात्रा सोझो र सरल थिएन। कुनै समय हाम्रो ग्रहमा हाम्रा धेरै नातेदार प्रजातिहरू थिए, जसमध्ये केही सफल भए, केही लोप भए र केहीले हामीभित्र आफ्नो वंशको अवशेष छोडेर गए। यो खोज मानव जातिको विशाल र जटिल पहेलीको अर्को एक महत्वपूर्ण टुक्रा हो।