बुढ्यौली जीवनको एक अनिवार्य प्रक्रिया हो। तर, आधुनिक विज्ञानले अहिले यो प्रक्रिया कसरी हुन्छ र के यसलाई रोक्न वा उल्ट्याउन सकिन्छ भन्नेबारे क्रान्तिकारी खोजहरू गरिरहेको छ। वैज्ञानिकहरूको मुख्य लक्ष्य बुढ्यौलीका कारण लाग्ने रोगहरूबाट बच्नु र मानिसको आयु (Longevity) लम्ब्याउनु हो।

१. बुढ्यौलीका दुई मुख्य सिद्धान्त: डीएनएको भूमिका

आणविक स्तरमा बुढ्यौलीलाई बुझ्न दुईवटा प्रमुख सिद्धान्तहरू प्रचलित छन्:

• सोमाटिक म्युटेसन थ्योरी (Somatic Mutation Theory): यसले डीएनए (DNA) को संरचनामा हुने स्थायी र आकस्मिक परिवर्तनहरूका कारण बुढ्यौली लाग्ने बताउँछ।

• इपिजेनेटिक क्लक थ्योरी (Epigenetic Clock Theory): यसले डीएनएको संरचना नबदलिई त्यसमा आउने साना परिवर्तनहरूका कारण उमेर बढ्ने मान्दछ। इपिजेनेटिक परिवर्तनहरूलाई उल्ट्याउन सम्भव हुने भएकाले वैज्ञानिकहरू यसमा बढी केन्द्रित छन्।

तर, क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय (UC San Diego) को नयाँ अध्ययनले यी दुई सिद्धान्त एकअर्कासँग जोडिएको पत्ता लगाएको छ। शोधकर्ता ट्रे इडेकरका अनुसार, डीएनएमा हुने एउटा मात्र म्युटेसनले शरीरभरि इपिजेनेटिक परिवर्तनको लहर ल्याउन सक्छ। यदि म्युटेसन नै बुढ्यौलीको जड हो भने यसलाई उल्ट्याउन हामीले सोचेभन्दा कठिन हुन सक्छ।

२. शरीरभरि एकसाथ चल्ने प्रक्रिया

रकफेलर विश्वविद्यालयका वैज्ञानिकहरूले ३२ वटा मुसाका २१ वटा अंगका ७० लाख कोशिकाहरूको अध्ययन गरेर एउटा ‘एट्लस’ तयार पारेका छन्। यस अध्ययनले बुढ्यौली कुनै एउटा अंगमा मात्र नभई पूरै शरीरमा एकैसाथ चल्ने एक ‘कोअर्डिनेटेड’  प्रक्रिया भएको देखाएको छ।

अनुसन्धानका अनुसार, बुढ्यौली जीवनको उत्तराद्र्धमा मात्र सुरु हुँदैन; यो त विकासको एक निरन्तर प्रक्रिया हो। मुसाहरू ५ महिनाको हुँदादेखि नै कतिपय कोषिकाको संख्या घट्न थालेको पाइएको थियो।

३. रगत परीक्षणबाटै रोगको भविष्यवाणी

युनिभर्सिटी कलेज लन्डन का शोधकर्ताहरूले रगतको एउटा सामान्य परीक्षणबाटै शरीरका ९ वटा मुख्य अंगहरूको ‘जैविक उमेर’  पत्ता लगाउन सकिने प्रविधि विकास गरेका छन्। ६,२०० वयस्कहरूमा गरिएको २० वर्ष लामो अध्ययनले देखाएअनुसार, यदि कुनै व्यक्तिको कुनै खास अंग उसको वास्तविक उमेरभन्दा छिटो बुढो भइरहेको छ भने भविष्यमा उसलाई सोही अंगसँग सम्बन्धित रोग लाग्ने सम्भावना प्रबल हुन्छ।

अचम्मको कुरा के छ भने, ‘डिमेन्सिया’ (बिर्सने रोग) को जोखिम मस्तिष्कको बुढ्यौलीभन्दा पनि रोग प्रतिरोधात्मक प्रणाली  छिटो बुढो भएका व्यक्तिहरूमा बढी देखियो। यसले शरीरमा हुने ‘इन्फ्लेमेसन’ (जलन) र मस्तिष्कका रोगहरूबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको पुष्टि गर्छ।

४. कोषिकाभित्र के हुन्छ?

बुढ्यौलीका कारण कोषिकाभित्रका संरचनाहरूमा पनि परिवर्तन आउँछ:

• ऊर्जा उत्पादनमा ह्रास: टोकियो विश्वविद्यालयको अध्ययनले ‘MLKL’ नामक प्रोटिनका कारण ऊर्जा उत्पादन गर्ने ‘माइटोकोन्ड्रिया’मा क्षति पुग्ने र रगत बनाउने स्टेम सेलहरू कमजोर हुने पत्ता लगाएको छ।

• इआर रिमोडेलिङ: भ्यान्डरबिल्ट विश्वविद्यालयका अनुसार कोषिकाभित्र प्रोटिन उत्पादन गर्ने संरचना (Endoplasmic Reticulum – ER) बुढ्यौलीसँगै खुम्चिँदै जान्छ। यसले गर्दा शरीरमा बोसो जम्मा हुने र प्रोटिनको सन्तुलन बिग्रिने हुन्छ।

५. बुढ्यौलीलाई कसरी ढिलो गराउने?

वैज्ञानिकहरूले बुढ्यौलीको गतिलाई सुस्त बनाउन केही प्रमाणित उपायहरू सुझाएका छन्:

• व्यायम (सर्वाेत्तम उपाय): सन् २०२५ को एक समीक्षा अनुसार, नियमित व्यायामले जैविक उमेरलाई घटाउन सक्छ। विशेषगरी एरोबिक्स र स्ट्रेंथ ट्रेनिङ (शक्तिवर्द्धक व्यायाम) ले मुटु, कलेजो र मांसपेशीलाई जवान राख्न मद्दत गर्छ।

• सामाजिक सम्बन्ध: कर्ननेल विश्वविद्यालयको अध्ययनले देखाएअनुसार बलियो सामाजिक र भावनात्मक सम्बन्ध भएका मानिसहरूको जैविक उमेर ढिलो बढ्छ। परिवारको माया र साथीभाइको साथले शरीरमा रोग निम्त्याउने तत्त्वहरू कम गर्छ।

• खानपान: डार्क चकलेटमा पाइने ‘थियोब्रोमाइन’ नामक तत्वले मानिसलाई जवान राख्न मद्दत पुर्‍याउने देखिएको छ। यद्यपि, उपवास (Fasting) ले आयु बढाउने कुरा मुसामा प्रमाणित भए पनि मानिसमा यसको ठोस नतिजा आउन बाँकी छ।

निष्कर्ष

वैज्ञानिक खोजहरूले के स्पष्ट पारेका छन् भने बुढ्यौली केवल भाग्यको खेल होइन, बरु यो जटिल जैविक प्रक्रियाहरूको उपज हो। यदि हामीले आफ्नो जीवनशैली (व्यायाम र सामाजिक सम्बन्ध) मा सुधार गर्‍यौँ र कोषिका स्तरमा हुने क्षतिलाई कम गर्ने औषधिहरू विकास गर्न सक्यौँ भने, भविष्यमा मानिसले लामो र स्वस्थ जीवन बाँच्न सक्नेछ।