हिमनदी पग्लिने उच्च जोखिम र पर्वतीय अस्तित्वको रक्षाको सङ्कल्पसहित आज ‘अन्तरराष्ट्रिय पर्वत दिवस’ मनाइँदै

काठमाडौँ, २५ मङ्सिर । जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वव्यापी रूपमा हिमनदी पग्लिने क्रम तीव्र भइरहँदा पहाड तथा पर्वतीय जनजीवनमा परेको गम्भीर प्रभावलाई मुख्य विषय बनाउँदै आज विश्वभर ‘अन्तरराष्ट्रिय पर्वत दिवस’ मनाइँदै छ । ‘हिमनदी पग्लिँदा पर्वतीय जीवन र वातावरणमा पर्ने प्रभाव’ तथा ‘पर्वतीय विकासका अवसर र चुनौती’ बारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यका साथ आज (डिसेम्बर ११) मा यो दिवस मनाउन लागिएको हो ।

विशेषतः पर्वतीय समुदायको जीविकोपार्जन, वातावरण संरक्षण र दिगो विकासका पक्षमा विश्व समुदायको ध्यानाकर्षण गराउनु नै यो दिवसको मुख्य ध्येय रहेको छ ।

इतिहास र अन्तरराष्ट्रिय प्रयास
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले पर्वतीय क्षेत्रको महत्त्वलाई आत्मसात् गर्दै सन् २००३ देखि हरेक वर्ष डिसेम्बर ११ लाई अन्तरराष्ट्रिय पर्वत दिवसका रूपमा मनाउने घोषणा गरेको थियो । सोही आह्वानबमोजिम राष्ट्रसङ्घका सदस्य राष्ट्रहरूले विगत दुई दशकदेखि यो दिवस मनाउँदै आएका छन् ।

दिवसको अवसरमा आज इटालीको रोमस्थित संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (एफएओ) को प्रधान कार्यालयमा विशेष कार्यक्रमहरूको आयोजना गरिँदै छ । त्यहाँ पर्वतीय जीवनशैली, हिमनदीको अवस्था तथा पर्यावरणीय सन्तुलनका विषयमा विज्ञहरूद्वारा प्रवचन, फोटो प्रदर्शनी तथा अन्तर्क्रियात्मक कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुने जनाइएको छ ।

पानीको स्रोत र मानवीय सङ्कटको तथ्याङ्क
पर्वतलाई ‘विश्वको पानीको ट्याङ्की’ (Water Tower) मानिन्छ । संयुक्त राष्ट्रसङ्घका अनुसार विश्वको कुल जनसङ्ख्यामध्ये करिब दुई अर्ब मानिस पिउने पानीका लागि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा पर्वतीय क्षेत्रबाट प्रवाह हुने पानीमा निर्भर छन् । तर, पछिल्ला दशकहरूमा बढ्दो विश्वव्यापी तापक्रम (ग्लोबल वार्मिङ) का कारण पर्वतीय वातावरण तीव्र जोखिममा परेको छ, जसले गर्दा अर्बौं मानिसको स्वच्छ पानीको स्रोत नै सङ्कटमा पर्ने खतरा बढेको छ ।

राष्ट्रसङ्घीय प्रतिवेदनहरूले चेतावनी दिएअनुसार यदि विश्वको तापक्रम बढ्ने क्रम हालकै गतिमा जारी रहेमा धेरै साना हिमनदीहरू लोप हुनेछन् भने ठूला हिमनदीहरूको आकार उल्लेख्य रूपमा घट्नेछ ।

ताल फुट्ने जोखिममा डेढ करोड जनसङ्ख्या
हिमनदी पग्लिँदा नयाँ हिमतालहरू बन्ने र पुराना तालहरूमा पानीको सतह बढ्न गई फुट्ने जोखिम (GLOF – Glacial Lake Outburst Flood) पनि उत्तिकै बढेको छ । तथ्याङ्क अनुसार विश्वका करिब १ करोड ५० लाखभन्दा बढी मानिस हिमनदी पग्लेर बनेका तालहरू फुट्ने सम्भावित बाढीको उच्च जोखिम क्षेत्रमा बसोबास गरिरहेका छन् । यो सङ्ख्या जलवायु परिवर्तनको असरसँगै अझ बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ । यस्तो अवस्थाले पर्वतीय क्षेत्रका बासिन्दाको जीवन, भौतिक पूर्वाधार र संस्कृति नै सङ्कटमा पर्न सक्ने देखिएको छ ।

नेपालको सन्दर्भ र चुनौती
नेपालजस्तो भौगोलिक रूपमा पर्वतीय मुलुकका लागि यो दिवसको महत्त्व अझ बढी छ । सर्वोच्च शिखर सगरमाथासहित विश्वका अग्ला हिमशृङ्खलाहरू रहेको नेपाल जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष मारमा परेको छ । हिउँ रेखा माथि सर्दै जानु, बेसिजनमा बाढी पहिरो जानु र कृषि प्रणालीमा आएको परिवर्तनले यहाँको पर्वतीय जनजीवन कष्टकर बन्दै गएको छ ।

अन्तरराष्ट्रिय पर्वत दिवसले यस्ता जोखिम र चुनौतीहरूबारे विश्व समुदायलाई सतर्क गराउँदै पहाड तथा पर्वत संरक्षण, जैविक विविधताको रक्षा, र दिगो विकासका लागि तत्काल सहकार्य गर्न अपिल गरेको छ । सुरक्षित भविष्य र पर्यावरणीय सन्तुलनका लागि हिमाल बचाउनु आजको अपरिहार्य आवश्यकता भएकोमा सरोकारवालाहरूले जोड दिएका छन् ।