रित्तिँदै हिमाली लेक : स्मृतिमा सीमित हुँदै ‘घुम्ती गोठ’

काठमाडौँ, वैशाख १६ । ७४ वर्षीय पूर्णबहादुर जैसीको जीवनको ५७ वटा वसन्त र हिउँद म्याग्दीका अनकन्टार भिरपहरा, घना जङ्गल र बुकीहरूमा बित्यो । धवलागिरि गाउँपालिका-४ खाम्लाका यी वृद्धले १८ वर्षको उमेरमा हातमा लाठी समातेर जङ्गल पसेदेखि यसपालिसम्म कहिल्यै गोठ छाड्नुभएको थिएन । तर, यस वर्षको वैशाखले उहाँको जीवनमा एउटा ठूलो परिवर्तन ल्यायो— उहाँले आफ्ना पुख्र्यौली साथी अर्थात् भैँसीहरू बेचेर गोठलाई सदाका लागि बिदा गर्नुभयो ।

“भारतीय गोर्खा सैनिकमा भर्ती हुने अवसर आएको थियो, तर बाआमाको इच्छा टार्न नसकेर भैँसी चराउन जङ्गल पसेँ,” जैसी विगत सम्झिँदै भन्नुहुन्छ, “त्यही गोठको कमाइले छोराछोरी पढाएँ, घरव्यवहार चलाएँ र सम्पत्ति जोडेँ । तर, अब शरीरले साथ दिन छाड्यो, बुढ्यौलीले गोठ बस्न नसक्ने भएपछि भैँसी बेचेर घर फर्किएँ ।”

जैसीको यो कथा केवल एक व्यक्तिको अवकाश मात्र होइन, बरु हिमाली भेगमा शताब्दीऔँदेखि चल्दै आएको ‘घुम्ती गोठ’ संस्कृति लोप हुँदै गएको एउटा दुखद तस्बिर पनि हो ।

लेक र बेँसीको त्यो सङ्घर्षपूर्ण जीवन

धवलागिरिकै ८० वर्षीय कीर्तबहादुर घर्तीमगरको अनुभव पनि उस्तै छ। आठ वर्षको उमेरदेखि नै गोठ हिँड्नुभएका कीर्तबहादुरले ६४ वर्षसम्म जङ्गलमै जीवन बिताउनुभयो । १० वर्षअघि स्वास्थ्यका कारण गोठ छाड्नुभएका उहाँले केही दिनअघि समुद्री सतहदेखि तीन हजार मिटर उचाइको दोभानमा भेटिँदा पुराना दिनहरू निकै भावुक भएर सुनाउनुभयो ।

“अहिलेका युवा विदेश गएजस्तै हुन्थ्यो हाम्रो लागि गोठ जानु,” कीर्तबहादुर भन्नुहुन्छ, “झरी, बादल, हिउँ र पहिरो भन्न पाइन्थेन । हिउँदमा गाउँ झर्दा मात्र परिवारसँग भेट हुन्थ्यो, बर्खाका तीन-चार महिना त कसैको अनुहार देख्न पाइँदैनथ्यो ।”

पहिले खाम्ला, खारा, बगर, जेल्तुङ र मैरेवन जस्ता चरन क्षेत्रहरू भैँसीका घाँटीमा झुण्डिएका घण्टीको आवाजले गुञ्जायमान हुन्थे। पाँच हजार मिटर उचाइको बुकीसम्म पुग्ने ती गोठहरू अहिले क्रमशः रित्तिँदै गएका छन् ।

किन हराउँदैछ यो चलन

घुम्ती गोठ हराउनुको मुख्य कारण नयाँ पुस्ताको विकर्षण हो । वैदेशिक रोजगारीको मोह र सुखभोगको खोजीले गर्दा युवाहरूले गोठको दुःखपूर्ण जीवन रोज्न छाडेका छन्। एउटा समय यस्तो थियो, जब २० वटा भैँसी पाल्ने किसानले वार्षिक सयौँ लिटर घ्यू र राँगा-भैँसी बिक्री गरेर मनग्गे आम्दानी गर्थे। तर, अहिले जीविकोपार्जनको यो माध्यम ‘दुःखको काम’ मा दरिएको छ  ।

यसले गर्दा स्थानीय जातका ‘लिमे’ र ‘पारकोटे’ भैँसीहरूको अस्तित्व नै सङ्कटमा परेको छ। पशु सेवा शाखाका अनुसार वडा नं ४ मा हाल भैँसीको सङ्ख्या ४३६ मा खुम्चिएको छ, जुन विगतको तुलनामा निकै कम हो ।

सरकारी प्रयास र चुनौती

परम्परागत गोठहरू आधुनिक र व्यवस्थित हुन नसक्नु अर्को समस्या हो। धवलागिरि गाउँपालिकाका पशु सेवा शाखा प्रमुख चन्द्रकला दाहालका अनुसार, धेरैजसो घुम्ती गोठहरू दर्ता नभएका र पशु बीमाको दायरामा नआएका कारण उनीहरूले सरकारी अनुदान र महामारी विरुद्धको खोप पाउन कठिन हुने गरेको छ । 

यद्यपि, स्थानीय सरकारले यसलाई जोगाउने केही प्रयत्न भने नगरेको होइन। गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष रेशम पुनमगर भन्नुहुन्छ, “हामीले गोठालाहरूका लागि त्रिपाल र सोलार जस्ता सामग्री दिएका छौँ । यसलाई आधुनिक र व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन सके स्वरोजगारको ठूलो सम्भावना छ ।”

पूर्णबहादुर र कीर्तबहादुर जस्ता पाका गोठालाहरूले गोठ छाडेपछि अब हिमाली लेकहरू सुनसान हुन थालेका छन्। एकातिर मौलिक संस्कृति हराउँदैछ भने अर्कोतिर रैथाने नश्लका पशुहरू लोप हुने खतरा बढेको छ। यदि समयमै यस पेसालाई मर्यादित र आधुनिक बनाउन सकिएन भने, आगामी केही वर्षमा ‘घुम्ती गोठ’ म्याग्दीका हिमालका कथाहरूमा मात्र सीमित हुने देखिन्छ ।