खरायो पालेरै फेरिएला त किसानको जीवन? : तनहुँमा सुरु भयो ‘खरायो पैँचो’ अभियान

काठमाडौँ, वैशाख २८ । गाउँघरमा अन्नपात वा वस्तुभाउ पैँचो माग्ने चलन त पुरानै हो । तर, तनहुँमा एउटा यस्तो नौलो अभियान सुरु भएको छ, जहाँ किसानले ‘खरायो’ पैँचो पाएका छन् । ऱ्याबिट कन्सर्न नेपालले तनहुँका ११ जना किसानलाई यसै साता ३३ वटा खरायोका बच्चा वितरण गरेर यो रोचक अभियानको श्रीगणेश गरेको छ ।

के हो त ‘खरायो पैँचो’ कार्यक्रम?
यो कार्यक्रमको मोडल निकै सरल र प्रभावकारी छ । संस्थाले किसानलाई सुरुमा तीनवटा क्यालिफोर्निया जातका खरायोका बच्चा र त्यसलाई राख्ने आधुनिक केज (खोर) नि:शुल्क उपलब्ध गराउँछ । जब ती खरायोले बच्चा जन्माउँछन्, किसानले तीनवटा बच्चा संस्थालाई फिर्ता गर्नुपर्ने हुन्छ । यसरी फिर्ता गरिएका बच्चा फेरि अर्को नयाँ किसानलाई ‘पैँचो’ स्वरूप दिइन्छ । बाँकी रहेका सबै खरायो र तिनका सन्तान भने किसानकै सम्पत्ति बन्नेछन्, जसलाई बेचेर उनीहरूले मनग्ये आम्दानी गर्न सक्नेछन् ।

खरायो पालन: थोरै लगानी, धेरै लाभ
खरायो पाल्न न ठूलो गोठ चाहिन्छ, न त महँगो दाना नै । स्थानीय स्तरमा पाइने घाँस, मकै र पानीकै भरमा यसलाई हुर्काउन सकिन्छ । ऱ्याबिट कन्सर्न नेपालका संरक्षक किरण पौडेलका अनुसार खरायोले ६ महिनामै बच्चा पाउन थाल्छ। ३० दिनको गर्भावधिपछि एकै पटकमा ४ देखि १२ वटासम्म बच्चा जन्माउँछ । चार महिनामै २ देखि ५ किलोसम्म तौल हुने खरायो प्रतिकिलो २५० देखि ३०० रुपियाँमा सजिलै बिक्री हुन्छ।

अन्य पशुको तुलनामा खरायोमा मृत्युदर निकै कम हुन्छ ।

किन खाने खरायोको मासु?
खरायो पालन केवल आम्दानीका लागि मात्र होइन, यो स्वास्थ्यका लागि पनि ‘सुपरफूड’ प्रमाणित भएको छ। यसको मासुलाई ‘सेतो मासु’ को श्रेणीमा सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ । मुटुका रोगी, दम र मधुमेहका बिरामीका लागि यो अत्यन्त लाभदायक छ। यसमा प्रोटिन, क्याल्सियम, फस्फोरस, पोटासियम र आइरन प्रचुर मात्रामा पाइन्छ । साथै, यो ओमेगा-३ को राम्रो स्रोत पनि हो ।

उद्यमशीलता र गरिबी निवारणको कडी
कुनै समय बजार नपाएर चिन्तित हुने खरायो पालक किसानहरूका लागि अहिले माग धान्नै मुस्किल छ । “हामीले खरायोको मासु मात्र होइन, भविष्यमा यसको छाला र ऊनबाट हस्तकलाका सामग्री बनाएर विदेश निर्यात गर्ने लक्ष्य राखेका छौँ,” संरक्षक पौडेल बताउनुहुन्छ ।

सानो क्षेत्रफलमा थोरै मिहिनेत गरेर स्वरोजगार बन्न चाहनेका लागि ‘खरायो पैँचो’ कार्यक्रम एउटा कोशेढुङ्गा सावित हुन सक्छ। स्थानीय सामग्रीबाट खोर बनाउन सकिने र घरकै पाहुना सत्कारदेखि व्यावसायिक उत्पादनसम्म काम लाग्ने भएकाले तनहुँका किसानहरू अहिले खरायो पालनतर्फ आकर्षित भएका छन् ।

यदि तपाईं पनि थोरै लगानीमा केही नयाँ गर्ने सोचमा हुनुहुन्छ भने, यी साना र फुर्तिला खरायोहरू तपाईंको समृद्धिको बाटो बन्न सक्छन् !