इरान–अमेरिका द्वन्द्व: सम्झौता भए पनि नभए पनि जारी रहने ‘अनन्त युद्ध’

वासिङ्टन डीसी (एजेन्सीहरू), १४ जेठ । इरान र अमेरिकाबीचको दशकौँ लामो तनाव केवल एउटा सम्झौता वा सत्ता परिवर्तनले अन्त्य हुने देखिँदैन। विश्लेषकहरूका अनुसार, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले इरानसँग जस्तोसुकै ‘लेनदेनको सम्झौता’ गरे पनि इरानको आधारभूत वैचारिक लक्ष्य र अमेरिकाप्रतिको चुनौती ट्रम्पको कार्यकालभन्दा निकै पछिसम्म कायम रहने निश्चित छ।

विचारधाराको लडाइँ र इतिहासको पाठ
सन् २००४ मा बग्दादमा अल-कायदाका नेता अइमान अल-जवाहिरीले अबु मुसाब अल-जरकावीलाई लेखेको पत्रमा एउटा ‘इस्लामी खिलाफत’ स्थापना गर्ने कुरा गरिएको थियो। त्यतिबेला धेरैले यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिएनन्, तर १० वर्षपछि आइएस (ISIS) ले विशाल भूभाग कब्जा गरेर देखाउनुले एउटा पाठ सिकाएको छ— यदि कुनै कट्टरपन्थी समूहले आफ्नो दीर्घकालीन लक्ष्य र हिंसाको प्रयोगलाई खुला घोषणा गर्छ भने त्यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।

यो पाठ इरानको हकमा पनि लागू हुन्छ। सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिदेखि नै इरानको व्यवहारलाई उसको क्रान्तिकारी विचारधाराले निर्देशित गर्दै आएको छ, जुन अमेरिकी प्रशासनको परिवर्तनसँगै बदलिएको छैन।

रणनीति फरक, चुनौती उही
पछिल्ला पाँच दशकमा अमेरिकी राष्ट्रपतिहरूले इरानसँग फरक–फरक व्यवहार गर्दै आएका छन्:

• डेमोक्र्याटहरूको रणनीति: ओबामा प्रशासनले सन् २०१५ को आणविक सम्झौता (JCPOA) मार्फत कूटनीतिलाई प्राथमिकता दियो। यसले आणविक कार्यक्रममा केही अंकुश लगाए पनि इरानको क्षेत्रीय विस्तार र क्रान्तिकारी लक्ष्यलाई बदल्न सकेन।

• रिपब्लिकनहरूको रणनीति: ट्रम्प प्रशासनले ‘अधिकतम दबाब’ (Maximum Pressure) र सैन्य प्रतिरोधको नीति लियो। कसिम सुलेमानीको हत्या र सैन्य पूर्वाधारमाथिको आक्रमणले इरानलाई रणनीतिक क्षति त पुर्‍यायो, तर उसको वैचारिक मार्ग परिवर्तन गर्न सकेन।

अहिले ट्रम्पले होर्मुज जलसन्धि खोल्न र नयाँ आणविक सीमा तोक्नका लागि वार्ताको तयारी गरेको चर्चा चले पनि यसले ४७ वर्षदेखिको इरानको अडानलाई परिवर्तन गर्ने देखिँदैन।

आइआरजीसी  र ‘प्रतिरोधको सञ्जाल’
इरानको संविधानले नै ‘इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कप्र्स’ (IRGC) लाई केवल रक्षात्मक सेना मात्र नभई ‘जिहाद’ को वैचारिक मिशन सुम्पेको छ। यसको उद्देश्य मध्यपूर्वबाट अमेरिकालाई धकेल्नु र इजरायलको विनाशका लागि लड्ने सशस्त्र समूहहरूलाई सहयोग गर्नु हो। हिजबुल्लाह, हमास, हुथी विद्रोही र इराकी मिलिसियाहरू यसै सञ्जालका हिस्सा हुन्।

गत अक्टोबर ७ मा इजरायलमाथि भएको हमासको आक्रमणलाई धेरैले यसै वैचारिक लक्ष्यको एउटा कडीका रूपमा हेरेका छन्। इरानले यस आक्रमणको खुसीयाली मनाउनु र उसका प्रोक्सी समूहहरूले रेड सीदेखि लेबनानसम्म मोर्चा खोल्नुले इरानको लगानी र रणनीतिको पुष्टि गर्दछ।

सैन्य शक्तिको सीमा
ट्रम्प इरानको भूभागभित्रै सैन्य कारबाही गर्ने पहिलो राष्ट्रपति बनेका छन्। यद्यपि, सैन्य सफलताले मात्र रणनीतिक परिणाम दिन सकेको छैन। इरानको कट्टरपन्थी संयन्त्र अहिले झनै संगठित भएको देखिन्छ। इरानका नयाँ सर्वोच्च नेताले पनि आफ्नो बुबाको लक्ष्यलाई पछ्याउँदै ‘अमेरिका र इजरायलको विनाश’ को नारालाई पुनः दोहोर्‍याएका छन्।

अन्त्यहीन चक्र
यसै साता वासिङ्टन र तेहरानबीच होर्मुज जलसन्धि खोल्ने विषयमा वार्ता भइरहँदा, IRGC ले सोही क्षेत्रमा नयाँ समुद्री बारुद (Mines) बिछ्याउँदै गर्दा पक्राउ परेको घटनाले वास्तविकता छर्लङ्ग पारेको छ। एकातिर वार्ता र अर्कोतिर सैन्य मुठभेड— यो इरानको स्थायी चरित्र बनेको छ।

निष्कर्षमा, इरानमा आन्तरिक राजनीतिक परिवर्तन नभएसम्म मुठभेड, अस्थायी शान्ति र पुनः द्वन्द्वको यो चक्र दोहोरिइरहने देखिन्छ। ट्रम्प वा उनको उत्तराधिकारी जो आए पनि इरानको वैचारिक चुनौती अमेरिकाका लागि एक ‘अनन्त युद्ध’ जस्तै बनेको छ।