सामुदायिक वनको कायापलट : तनहुँमा बहुमूल्य सर्पगन्धाको व्यावसायिक उत्पादन सुरु

काठमाडौँ, असार १८ । तनहुँको देवघाट गाउँपालिकास्थित सामुदायिक वनहरूले दुर्लभ तथा बहुमूल्य औषधीय वनस्पति ‘सर्पगन्धा’ को व्यावसायिक खेती सुरु गरेका छन् । वनलाई केवल काठजन्य उत्पादनमा मात्र सीमित नराखी उच्च आर्थिक महत्वका जडीबुटी उत्पादनतर्फ केन्द्रित गरेपछि यस क्षेत्रमा वन व्यवस्थापनको नयाँ स्वरूप देखिन थालेको हो ।

देवघाट गाउँपालिका–५ स्थित मधुवन सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले जिल्लामै पहिलो पटक सर्पगन्धाको व्यावसायिक खेतीको नेतृत्व गरेको छ । समूहले गत आर्थिक वर्षदेखि चार रोपनी क्षेत्रफलमा आठ हजार बिरुवा रोपण गरी उत्पादन प्रक्रिया अघि बढाएको हो । यस परियोजनामा डिभिजन वन कार्यालय तनहुँको चार लाख रुपैयाँ र उपभोक्ता समूहको एक लाख १० हजार रुपैयाँ गरी कुल पाँच लाख १० हजार रुपैयाँ लगानी भएको छ ।

सर्पगन्धा खेतीको यो अभियानमा देवघाटका अन्य वन समूहहरू पनि सक्रिय भएका छन् । वडा नम्बर ५ कै चक्रवर्ती सामुदायिक वनले चार हजार र रानीवन सामुदायिक वनले एक हजार बिरुवा रोपण गरेका छन् । यस्तै, कालिका र सुनझाँक्री सामुदायिक वनले भने प्राकृतिक रूपमा वनमा रहेका सर्पगन्धाका बिरुवाहरूको संरक्षण अभियान थालेका छन् ।

मधुवन सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका अध्यक्ष डिल्लीराम अधिकारीले वनको आम्दानी बढाउन र वनलाई उत्पादनमुखी बनाउन सर्पगन्धा खेती सुरु गरिएको बताउनुभयो । उहाँका अनुसार रोपिएका बिरुवाको उचित गोडमेल र संरक्षण गरी आगामी वर्षहरूमा राम्रो आम्दानी लिने लक्ष्य राखिएको छ । यस्तै, चक्रवर्ती सामुदायिक वनका अध्यक्ष टुकनाथ अधिकारीले वनका काम नलाग्ने झाडीहरू हटाएर बहुमूल्य जडीबुटी रोपण गरिएको जानकारी दिनुभयो ।

सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ गण्डकी प्रदेशका सचिव केशवचन्द्र न्यौपानेका अनुसार देवघाटको तल्लो भेगको हावापानी सर्पगन्धाका लागि अत्यन्त उपयुक्त छ । समुद्री सतहबाट दुई सयदेखि पाँच सय मिटरसम्मको उचाइमा फस्टाउने यो वनस्पति देवघाटका वडा नम्बर १ र ५ का केही क्षेत्रमा मात्र सम्भव रहेको वन कार्यालयले जनाएको छ ।

कुनै समय झाडी ठानेर नष्ट गरिने सर्पगन्धा अहिले वन समूहहरूको प्राथमिकतामा पर्नुलाई सकारात्मक परिवर्तनका रूपमा लिइएको छ । बहुवर्षीय सदाबहार वनस्पतिका रूपमा चिनिने सर्पगन्धाको जरामा पाइने ‘रिसर्पिन’, ‘सर्पेन्टाइन’ र ‘एज्मालिन’ जस्ता रसायनहरू उच्च रक्तचाप, निद्रा नलाग्ने समस्या, डिप्रेसन र मिर्गी रोगको औषधि बनाउन प्रयोग गरिन्छ ।

यो परियोजना सफल भएमा देवघाट क्षेत्र जडीबुटी खेतीको प्रमुख केन्द्र बन्ने र स्थानीय समुदायको आर्थिक स्तरमा उल्लेख्य सुधार आउने विश्वास गरिएको छ ।