काठमाडौँ, १ असोज । आश्विन सङ्क्रान्तिका अवसरमा आज नेपालभर विश्वकर्मा पूजा, वास्तु दिवस तथा विश्वकर्मा पर्व मनाइँदैछ। विभिन्न कलकारखाना, उद्योग तथा निर्माणसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा कार्यरत कालिगढ र श्रमिकले भगवान् विश्वकर्माको विधिपूर्वक पूजाआराधना गरी यो पर्व मनाउने गर्छन्।

विश्वकर्मालाई वास्तुकला, निर्माणकला तथा विभिन्न प्रकारका औजार र यन्त्रका ज्ञाता देवताका रूपमा मानिने भएकाले यस दिन विशेषगरी कालिगढ र प्राविधिक क्षेत्रमा काम गर्नेहरूले प्रयोग गर्ने औजार, मेसिन तथा सवारीसाधनको पूजा गर्ने परम्परा छ।

कलकारखाना सजाएर पूजा

विश्वकर्मा पूजाका अवसरमा विभिन्न कलकारखाना तथा उद्योगलाई विशेष रूपमा सजाइन्छ। श्रमिक तथा कालिगढले आफ्ना कार्यस्थलमा भगवान् विश्वकर्माको तस्बिर वा मूर्ति स्थापना गरी विधिपूर्वक पूजाआराधना गर्छन्।

यस दिन आफूले दैनिक काममा प्रयोग गर्ने औजार, मेसिन तथा अन्य उपकरणलाई सफा गरेर पूजा गर्ने गरिन्छ। इञ्जिन जडान भएका यन्त्र तथा सवारीसाधनको समेत पूजा गर्ने चलन छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार विश्वकर्माको पूजा गरी औजार तथा उपकरणको आराधना गर्दा ती सामग्री लामो समयसम्म टिक्ने, कामका क्रममा नबिग्रने र तिनको प्रयोगबाट राम्रो काम गर्न सकिने गुण प्राप्त हुन्छ।

विश्वकर्मा पूजाका लागि बालुवा तथा अन्य सामग्रीबाट निर्माण गरिएका मूर्ति शुद्ध स्थानमा लगेर विसर्जन गर्ने परम्परा पनि छ। काठमाडौँ उपत्यकामा विशेषगरी वाग्मतीको मुहानस्थल सुन्दरीजललगायतका स्थानमा विश्वकर्माको मूर्ति विसर्जन गर्ने गरिएको छ।

समुद्रको बीचमा द्वारका निर्माण गरेको धार्मिक विश्वास

विश्वकर्मासँग जोडिएको धार्मिक कथाअनुसार द्वापर युगमा भगवान् कृष्णलाई राक्षसले दुःख दिएपछि विश्वकर्माले समुद्रको बीचमा ‘भेद द्वारका’ निर्माण गरी कृष्णलाई सुरक्षित रूपमा लुकाएको विश्वास गरिन्छ।

एकै रातमा समुद्रको बीचमा भव्य ‘भेद द्वारका’ निर्माण गरेको मान्यताका कारण विश्वकर्मालाई सफल वास्तुविद्का रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा सुरु भएको प्रा. तोयराज नेपाल बताउनुहुन्छ।

प्राचीन भारतवर्षमा चार दिशाका रक्षक देवतासँग जोडिएका स्थानमध्ये द्वारकालाई पश्चिम दिशाको रक्षकका रूपमा समेत मानिएको पाइन्छ। विश्वकर्माले निर्माण गरेको भनिएको ‘भेद द्वारका’ अहिले पनि भारतको गुजरात राज्यमा समुद्रको बीचमा रहेको विश्वास गरिन्छ।

वास्तुविद्याका विशिष्ट ज्ञाताका रूपमा विश्वकर्मा

विश्वकर्मालाई वास्तुविद्याका विशिष्ट ज्ञाताका रूपमा समेत मानिन्छ। वास्तुशास्त्री शिव पोखरेलका अनुसार ‘विश्वकर्मा प्रकाश’ नामक वास्तुशास्त्रसम्बन्धी ग्रन्थ विश्वकर्माले नै रचना गरेको विश्वास गरिन्छ।

वास्तुकला, भवन निर्माण तथा संरचना निर्माणसँग विश्वकर्मालाई जोडेर हेर्ने परम्परा रहेकाले नेपालका कालिगढ तथा निर्माण क्षेत्रमा संलग्न व्यक्तिले यस दिनलाई विशेष महत्व दिने गरेका छन्।

विश्वकर्मा पूजाका क्रममा उहाँको विद्वता तथा निर्माणसम्बन्धी ज्ञानको सम्मान गरिन्छ। पूजा गरेपछि आफूमा पनि विश्वकर्माका गुण प्राप्त हुने धार्मिक विश्वासका कारण कालिगढले आफ्नो कामसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित औजार तथा उपकरणको पूजा गर्ने गरेका छन्।

सवारीसाधन र आधुनिक मेसिनको पनि पूजा

परम्परागत रूपमा औजार र निर्माण सामग्रीको पूजा गर्ने चलन रहे पनि पछिल्लो समय विश्वकर्मा पूजाको दायरा आधुनिक यन्त्र तथा प्रविधिसम्म विस्तार भएको छ।

इञ्जिन जडान भएका सवारीसाधन, विभिन्न मेसिन तथा उद्योगमा प्रयोग हुने उपकरणलाई समेत विश्वकर्माको प्रतीकका रूपमा पूजा गर्ने गरिएको छ। यसरी परम्परागत धार्मिक विश्वाससँग आधुनिक प्रविधि र व्यवसायिक जीवनशैलीसमेत जोडिँदै गएको देखिन्छ।

वास्तु दिवसका रूपमा पनि मनाइँदै

विश्वकर्मा पूजासँगै आजको दिनलाई वास्तुविद्हरूले ‘वास्तु दिवस’का रूपमा समेत मनाउने गर्छन्। वास्तुशास्त्रसम्बन्धी पुस्तकका लेखक तथा अध्येताको स्मरणमा वास्तुविद्हरूले यस दिनलाई विशेष रूपमा मनाउने गरेका हुन्।

वास्तुशास्त्रले भवन, आवास तथा बस्ती निर्माणसँग सम्बन्धित विभिन्न पक्षलाई समेट्ने भएकाले वास्तुविद्हरूले यसको अध्ययन तथा प्रयोगलाई महत्व दिँदै आएका छन्।

नेपालमा वास्तुविद्याको पुनर्जागरण

पछिल्लो समय नेपालमा पनि वास्तुविद्याको पुनर्जागरण सुरु भएको छ। प्राचीन ज्ञान, परम्परागत वास्तुकला तथा स्थानीय शैलीलाई आधुनिक निर्माण प्रविधिसँग जोडेर प्रयोग गर्ने क्रम बढ्दै गएको छ।

चार उपवेदमध्ये एक मानिने स्थापत्यवेदमा वास्तुशास्त्रसँग सम्बन्धित विषय समेटिएको बताइन्छ। लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको स्थापत्यवेदमा आधारित सहर तथा आवास निर्माण गर्ने अभ्याससमेत विस्तार हुँदै गएको छ।

यससँगै परम्परागत वास्तुज्ञान, भवन निर्माणको शैली तथा आवासीय संरचनाको महत्वबारे चासो बढ्दै गएको छ। आधुनिक भवन निर्माणसँगै प्राचीन वास्तु परम्परा र ज्ञानलाई संरक्षण तथा पुनःप्रयोग गर्ने प्रयासले पनि गति लिन थालेको छ।

यसै सन्दर्भमा विश्वकर्मा पूजा केवल धार्मिक पर्वमा सीमित नभई श्रम, सीप, निर्माणकला, प्रविधि र वास्तुज्ञानप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा समेत स्थापित हुँदै गएको छ।