काठमाडौं । विनाशकारी जोखिमबाट कसरी सुरक्षित रहने भन्ने विश्वव्यापी बहसकै बीचमा अमेरिकी एआई कम्पनी एन्थ्रोपिकले आफ्नो एआई मोडेल ‘क्लड’ले ब्याक्टेरियाको डीएनएमा नयाँ इन्जाइम प्रणाली पत्ता लगाएको घोषणा गरेको छ। कम्पनीका अनुसार यो प्रणालीले विश्वप्रसिद्ध जिन-सम्पादन प्रविधि सीआरआईएसपीआर (CRISPR) जस्तै नयाँ जिन-सम्पादन संयन्त्रको प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ।

एन्थ्रोपिकले बुधबार जनाएअनुसार, सान फ्रान्सिस्कोस्थित कम्पनीको भर्खरै स्थापित जीवविज्ञान अनुसन्धान प्रयोगशालामा कार्यरत अनुसन्धाताहरूको निर्देशनमा क्लडले यो प्रणाली “स्वायत्त रूपमा” पत्ता लगाएको हो।

के हो यो प्रणाली?

कम्पनीका अनुसार यो नवपत्ता लागेको प्रणालीमा विश्वमै अहिलेसम्म थोरै मात्र “प्रोग्राम गर्न मिल्ने” संरचनामा पाइने विशेषताहरू देखिएका छन् र यसको ढाँचा ब्याक्टेरियामा पाइने जिनोम-सम्पादन संयन्त्र सीआरआईएसपीआरसँग मिल्दोजुल्दो रहेको जनाइएको छ। सिकल सेल रोग र क्यान्सरलगायत विभिन्न रोगको उपचारमा प्रगति ल्याउने श्रेय सीआरआईएसपीआर प्रविधिलाई दिइन्छ।

विश्वभर एआईबाट हुनसक्ने फाइदालाई अधिकतम बनाउँदै विनाशकारी जोखिमलाई कम गर्ने विषयमा चलिरहेको सशक्त बहसको केन्द्रमा रहेको एन्थ्रोपिकले भने यस प्रणालीको वास्तविक कार्य अझै पत्ता लगाउन नसकिएको स्पष्ट पारेको छ। कम्पनीका अनुसार क्लडले डीएनए अनुक्रमहरूको विशाल डाटाबेसमा २१ घण्टा खोजी गरेपछि यो प्रणाली पत्ता लगाएको हो।

‘औषधि उपचारमा क्रान्ति ल्याउन सक्छ एआई’ : एन्थ्रोपिक प्रमुख

एन्थ्रोपिकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) डारियो अमोदेईले सामाजिक सञ्जाल एक्स (पूर्व ट्विटर) मा राखेको पोस्टमार्फत आफ्नो कम्पनीले यो “आणविक संयन्त्र” (molecular machine) लाई नयाँ जिन-सम्पादन संयन्त्र हुनसक्ने शंका गरेको बताएका छन्। एआईले पाँचदेखि दश वर्षभित्रै अधिकांश रोगको उपचार खोज्न सक्ने दाबी गर्दै आएका अमोदेईले एआईले चिकित्सा क्षेत्रमा क्रान्तिकारी खोजहरू गर्ने यात्रा अझै “सुरुवाती चरणमै” रहेको बताए।

“म साँच्चै चाहन्छु कि सबै अग्रणी एआई कम्पनीहरूले जैविक अनुसन्धानमा गम्भीरतापूर्वक लागोस्, र यसबाट के निस्कन्छ भन्नेमा म उत्साहित छु,” अमोदेईले थपे।

विज्ञहरूको मिश्रित प्रतिक्रिया

स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका बायोइन्जिनियरिङका सहायक प्राध्यापक स्ट्यानली छीले यो खोजलाई “अत्यन्त रोमाञ्चक” भनी वर्णन गरेका छन्।

“यसमा उल्लेखनीय कुरा भनेको यसअघि पत्ता लगाउन गाह्रो रहेको असामान्य जैविक ढाँचालाई चिन्न सक्ने र त्यसलाई अनुसन्धानको विषयका रूपमा विस्तृत रूपमा पछ्याउन सक्ने क्षमता हो,” छीले अलजजिरासँग भने। “प्रकृतिमा हामीले राम्ररी नबुझेका असंख्य आणविक प्रणालीहरू छन्, र केही ढाँचाहरू निकै जटिल तर उच्च अर्थपूर्ण हुन्छन्। एआईले यस्ता प्रणालीहरूको अन्वेषण गर्ने हाम्रो क्षमतालाई निकै प्रभावकारी र छिटो बनाउन सक्छ—यस अवस्थामा जस्तै, जम्मा २१ घण्टामै,” उनले थपे।

तर वासिङ्टन विश्वविद्यालय स्कुल अफ मेडिसिनका सूक्ष्मजीवविज्ञानी केभिन ब्लेकले भने यस घोषणाको वैज्ञानिक महत्त्वप्रति शंका व्यक्त गरेका छन्।

“पत्ता लागेको संरचना ‘सीआरआईएसपीआर-जस्तै’ भएकै कारण केहीले एन्थ्रोपिकले ‘अर्को सीआरआईएसपीआर’—अर्थात् नोबेल पुरस्कार जित्ने खालको जिन-सम्पादन प्रविधि नै पत्ता लगायो भन्ने निष्कर्षमा हतारमा पुगेका छन्,” ब्लेकले अलजजिरासँग भने।

“प्रविधिका रूपमा रहेको सीआरआईएसपीआर र प्रकृतिमा पाइने सीआरआईएसपीआरबीच ठूलो भिन्नता छ—प्रकृतिको सीआरआईएसपीआर त मूलतः ब्याक्टेरियाको आफ्नै प्रतिरक्षा प्रणाली मात्र हो। संसारमा लाखौं ब्याक्टेरिया प्रजाति अध्ययन हुन बाँकी रहेकाले यस्ता असंख्य सीआरआईएसपीआर-जस्तै अनुक्रमहरू अझै पहिचान र सूचीकरण हुन बाँकी रहेको कुरा लामो समयदेखि थाहा भएकै हो,” ब्लेकले थपे।

“यो प्रविधिका रूपमा रहेको सीआरआईएसपीआरको प्रतिस्पर्धी हो, वा यसलाई कुनै उपचारात्मक वा व्यावहारिक प्रयोगमा विकास गर्न सकिन्छ भन्ने संकेत गर्ने कुनै आधार छैन,” उनले थपे।

सीआरआईएसपीआरको इतिहास र उपलब्धि

म्याक्स प्लांक युनिट फर द साइन्स अफ प्याथोजेन्सकी सूक्ष्मजीवविज्ञानी एम्यानुएल शार्पेन्टियर र क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कलेकी जैवरसायनशास्त्री जेनिफर डाउडनाले प्रकृतिमा स्वाभाविक रूपमा पाइने सीआरआईएसपीआर प्रणालीलाई जीवित जीवहरूको डीएनए सम्पादन गर्न प्रयोग गर्ने अग्रगामी काम गरेका थिए, जसका लागि उनीहरूले सन् २०२० को रसायनशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए।

गत वर्ष अमेरिकाको चिल्ड्रेन्स हस्पिटल अफ फिलाडेल्फियाले पहिलोपटक अनुकूलित सीआरआईएसपीआर जिन-सम्पादन उपचारद्वारा बिरामीको उपचार गरेको घोषणा गरेको थियो। अस्पतालले “ऐतिहासिक” चिकित्सकीय सफलता भनेको यस उपलब्धिमा अनुसन्धाताहरूले कार्बामोइल फस्फेट सिन्थेटेज १ अभाव (carbamoyl phosphate synthetase 1 deficiency) नामक दुर्लभ मेटाबोलिक रोगसहित जन्मेको एक शिशुको उपचारका लागि विशेष उपचार विधि विकास गरी सफलतापूर्वक उपचार गरेका थिए।