काठमाडौं, ४ कात्तिक । दशैँ नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक पर्व हो। आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु हुने नवरात्रको साधना विजयादशमीका दिन टीका र जमरा ग्रहण गरेपछि विशेष रूपमा पूर्णता पाउँछ। दशैँमा लगाइने टीका र जमरालाई देवी दुर्गाको प्रसाद तथा आशीर्वादका रूपमा लिइन्छ। यी प्रतीकले सुख, शान्ति, दीर्घायु, आरोग्य, समृद्धि र पारिवारिक एकताको सन्देश बोकेका हुन्छन्।

दशैँ केवल धार्मिक उत्सव होइन, यो कृषि, प्रकृति, राजनीतिक इतिहास, कला, साहित्य र सामाजिक सम्बन्धको सम्मिश्रण हो। घटस्थापनाका दिन रोपिने जौका टुसादेखि विजयादशमीका दिन निधारमा लगाइने टीकासम्मको यात्राले नेपाली संस्कृतिको निरन्तरता र बहुस्तरीय विकासलाई देखाउँछ।

शास्त्रीय आधार

दशैँको केन्द्रीय धार्मिक मान्यता देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको पौराणिक कथासँग जोडिन्छ। मार्कण्डेय पुराणअन्तर्गतको ‘देवीमाहात्म्य’ मा देवीको उत्पत्ति, महिषासुरसँगको युद्ध र असुरी शक्तिमाथि देवीको विजयको वर्णन पाइन्छ। यसै आधारमा विजयादशमीलाई अधर्ममाथि धर्म, असत्यमाथि सत्य र अन्यायमाथि न्यायको विजयका रूपमा मानिन्छ।

देवीमाहात्म्यमा देवीलाई शक्ति, संरक्षण र सृष्टिकी स्रोतका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। नवरात्रका नौ दिन देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा गर्ने परम्पराले शक्ति, ज्ञान, साहस र संयमको क्रमिक साधनालाई जनाउँछ। यसैले दशैँ केवल युद्धको विजयमा सीमित छैन, यसलाई भित्री दुर्गुणमाथि विजय प्राप्त गर्ने आध्यात्मिक यात्राका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ।

रामायण परम्पराका अनुसार भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्ग पनि दशैँसँग जोडिन्छ। यस दृष्टिले दशैँले सत्य, साहस, कर्तव्यनिष्ठा र सदाचारको महत्त्व सम्झाउँछ। त्यसैले विजयादशमीलाई केवल देवीको विजय होइन, मानवीय मूल्य र नैतिक कर्तव्यको विजयका रूपमा पनि हेरिन्छ।

ऐतिहासिक विकास

आज प्रचलित टीका र जमरा लगाउने सम्पूर्ण विधि एउटै प्राचीन ग्रन्थमा यथावत् उल्लेख छ भन्न मिल्दैन। यो परम्परा वैदिक यज्ञ–पूजा पद्धति, शाक्त परम्परा, स्थानीय कृषि संस्कार, राजदरबारका धार्मिक अनुष्ठान र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका सामाजिक प्रथाको मिश्रणबाट विकसित भएको देखिन्छ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा दशैँले विशेष स्थान पाउँदै आएको छ। हनुमानढोका दरबारको दशैँघर, गोरखा दरबार र गोरखकाली मन्दिरमा घटस्थापनाका दिन वैदिक विधिअनुसार जौ तथा अन्य अन्नका बीउ रोप्ने परम्परा अझै निरन्तर छ। यसले दशैँलाई घरायसी पर्वभन्दा माथि राज्यीय अनुष्ठान र सार्वजनिक सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा पनि स्थापित गरेको देखाउँछ।

ऐतिहासिक दृष्टिले हेर्दा मल्लकालीन दरबार, मन्दिर र तोलाहरूमा देवीपूजा, नवरात्र र विजयोत्सवसम्बन्धी सांस्कृतिक चेतना विकसित भएको पाइन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका दरबार क्षेत्र, कुमारीघर, अगमचेन, पूजास्थल र देवी मन्दिरहरूले देवीपूजाको सामाजिक तथा राजनीतिक महत्त्वलाई पुष्टि गर्छन्। दशैँका अनुष्ठान यी पुरातात्त्विक संरचना र सांस्कृतिक स्मृतिसँग जोडिएर निरन्तरता पाउँदै आएका छन्।

जमराको प्रतीकात्मक अर्थ

घटस्थापनाका दिन पूजाकोठा वा कुनै पवित्र स्थानमा माटो, बालुवा वा नदीको बालुवा राखेर जौ छरिन्छ। स्थानीय परम्पराअनुसार गहुँ, मकै, धानलगायतका अन्य अन्नका बीउ पनि प्रयोग गरिन्छ। नौ दिनसम्म नियमित पूजा, जल अर्पण र हेरचाहपछि हुर्काइएका पहेँला टुसालाई जमरा भनिन्छ।

विजयादशमीका दिन जमरा देवीलाई अर्पण गरेपछि प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ। वैदिक परम्परामा जौलाई यज्ञ, अन्न र पवित्रतासँग सम्बन्धित मानिन्छ। त्यसैले जमरालाई उर्वरता, जीवनशक्ति, नयाँपन, शुभता र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ।

जमरा उमार्ने प्रथाले कृषिप्रधान नेपाली समाजको प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्धलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छ। बीउ रोप्ने, पालना गर्ने र फल ग्रहण गर्ने प्रक्रियाले मानिस र प्रकृतिबीचको अन्तरनिर्भरता, कृषि चक्र र जीवनको नवीकरणलाई सांकेतिक रूपमा व्यक्त गर्छ।

जमरा मुख्यतः जौको टुसा हो। वैज्ञानिक दृष्टिले यसमा आहारीय फाइबर, एन्टिअक्सिडेन्ट, भिटामिन र खनिज पाइन्छ। तर दशैँमा ग्रहण गरिने अल्प मात्राको जमरालाई औषधि वा रोग निको पार्ने उपायका रूपमा नलिनु उपयुक्त हुन्छ। यो सांस्कृतिक प्रसादका रूपमा सानो मात्रामा लिइने भएकाले यसको पोषणीय लाभ सीमित हुन सक्छ।

नेपाली संस्कृतिमा जमरा जौको पवित्र टुसा हो, जसलाई घटस्थापनाका दिन रोपेर नवरात्रभर पालना गरिन्छ र विजयादशमीमा देवीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ। यो परम्परा केवल धार्मिक अनुष्ठान होइन, कृषि समाज, शाक्त पूजा, राजदरबारी संस्कृति र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सामाजिक अभ्यासको संयुक्त विकास हो।

वैदिक र पौराणिक आधार

जौ वैदिक यज्ञ, अन्न र पवित्रतासँग जोडिएको अन्न हो। घटस्थापनाका दिन कलश, दियो र गणेशको पूजा गरेर माटो वा बालुवामा जौ तथा मकैका बीउ रोप्ने परम्परा छ। नौ दिनसम्म अँध्यारो कोठामा राखेर पवित्र जल छर्किँदै हुर्काइएका पहेँला टुसालाई जमरा भनिन्छ।

देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको कथासँग दशैँ जोडिन्छ। जमरालाई देवीको प्रसाद, उर्वरता, जीवनशक्ति, शुभता र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। विजयादशमीका दिन यसलाई देवीलाई अर्पण गरेपछि टीकासँगै ग्रहण गरिन्छ।

मल्लकालीन राजकीय परम्परा

नेपालको इतिहासमा दशैँ र जमराको परम्परालाई राजकीय अनुष्ठानका रूपमा संस्थागत गर्ने काम मल्लकालमा भएको मानिन्छ। इतिहासकारहरूका अनुसार  राजा जयस्थिति मल्लले काठमाडौँ उपत्यकामा दशैँलाई राजकीय उत्सवका रूपमा संस्थागत गरेका थिए।

मल्लकालमा काठमाडौँ उपत्यकाका दरबार, मन्दिर र तोलाहरूमा देवीपूजा तथा नवरात्र उत्सवको विकास भयो। हनुमानढोका दरबार क्षेत्रको दशैँघर, तलेजु मन्दिर र अगमचेनजस्ता संरचनाले देवीपूजा र दशैँको सांस्कृतिक महत्त्वलाई पुष्टि गर्छन्। यी स्थल आज पनि जमरा रोप्ने तथा दशैँ अनुष्ठानसँग जोडिएका छन्।

शाहकालीन विस्तार

गोरखाका शाह राजाहरूले दशैँलाई राष्ट्रव्यापी राजकीय पर्वका रूपमा विस्तार गरे। गोरखा दरबार र गोरखकाली मन्दिरमा घटस्थापनाका दिन विधिपूर्वक जमरा रोप्ने परम्परा अहिले पनि निरन्तर छ।

फूलपाती आयात गरेर हनुमानढोका दरबारमा पुर्‍याउने परम्परा पनि यही ऐतिहासिक क्रमसँग जोडिएको छ। राजतन्त्र अन्त्य भएपछि राष्ट्रपतिले फूलपाती ग्रहण गर्ने प्रचलन बसेको छ, तर जमरा रोप्ने र ग्रहण गर्ने मूल परम्परा भने निरन्तर छ।

कृषि र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध

जमरा उमार्ने प्रथाले नेपाली समाजको कृषिप्रधान जीवनशैलीलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। बीउ रोप्ने, पालना गर्ने र फल ग्रहण गर्ने प्रक्रियाले मानिस र प्रकृतिबीचको अन्तरनिर्भरता, उर्वरता र जीवनको नवीकरणलाई सांकेतिक रूपमा व्यक्त गर्छ।

वैदिक परम्परामा जौ यज्ञ र पवित्रतासँग सम्बन्धित मानिन्छ। त्यसैले जमरालाई केवल सजावटीय सामग्री नभई अन्न, माटो, पानी र सूर्यको ऊर्जाबाट जीवन उत्पन्न हुने प्रक्रियाको प्रतीकका रूपमा हेरिन्छ।

सांस्कृतिक निरन्तरता

आज पनि नेपाली घरघरमा घटस्थापनाका दिन जौ र मकैका बीउ रोपिन्छन्। नौ दिन पूजा र हेरचाहपछि विजयादशमीमा जमरा देवीलाई अर्पण गरेर टीकासँगै ग्रहण गरिन्छ। यसले परिवारभित्रको ज्येष्ठ–कनिष्ठ सम्बन्ध, आशीर्वाद र सामाजिक एकतालाई बलियो बनाउँछ।

यसरी जमराको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि वैदिक अनुष्ठान, शाक्त पूजा, मल्लकालीन राजकीय संस्कृति, शाहकालीन राष्ट्रनिर्माण र कृषिप्रधान नेपाली समाजको जीवनशैलीको संयुक्त उपज हो। यो आज पनि नेपाली संस्कृतिको जीवन्त र निरन्तर परम्पराका रूपमा कायम छ।

वैज्ञानिक दृष्टिबाट फाइदा

• पाचनमा सहयोग: जौमा पाइने घुलनशील फाइबर र बिटा–ग्लुकानले आन्द्राका उपयोगी जीवाणुको वृद्धिमा सहयोग गर्न सक्छ। यसले पाचन प्रणाली र आन्द्राको स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
• रगतमा कोलेस्टेरोल नियन्त्रणमा सम्भावित सहयोग: जौको बिटा–ग्लुकानले आन्द्रामा कोलेस्टेरोलको पुनःअवशोषण घटाउने र रगतमा कोलेस्टेरोल नियन्त्रण गर्ने सम्भावना देखाएको छ।
• रक्तशर्करा नियन्त्रणमा सहयोग: बिटा–ग्लुकानले खाना पचाउने गति ढिलो बनाएर ग्लुकोजको अवशोषण सुस्त बनाउन सक्छ। यसले खानापछि रक्तशर्करा बढ्ने क्रम नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
• एन्टिअक्सिडेन्ट गुण: जौका टुसामा पोलिफेनोल, फ्ल्याभोनोइड, क्लोरोफिल र स्यापोनारिनजस्ता यौगिक पाइन्छन्। यिनले शरीरका कोषलाई अक्सिडेटिभ तनावबाट जोगाउन सहयोग गर्न सक्छन्।
• भिटामिन र खनिजको स्रोत: जमरामा बी–कम्प्लेक्स भिटामिन, भिटामिन सी, भिटामिन ई, भिटामिन के, म्याग्नेसियम, क्याल्सियम, फलाम र सेलेनियमजस्ता तत्व पाइन्छन्। उमार्दा कतिपय भिटामिन, प्रोटिन र एन्टिअक्सिडेन्टको मात्रा बढ्न सक्छ।
• प्रतिरक्षा र सूजनरोधी क्रिया: अध्ययनले जौका टुसामा सूजनरोधी (एन्टिइन्फ्लेमेटरी) गुण, प्रतिरक्षा नियमन तथा रक्तचाप र रक्तशर्करा नियमनसँग सम्बन्धित सम्भावित गुण देखाएका छन्। तर यसलाई औषधीय प्रमाणका रूपमा लिनु हुँदैन।

आयुर्वेदिक दृष्टिबाट

आयुर्वेदमा जौलाई हल्का, शुष्क र सजिलै पच्ने अन्नका रूपमा लिइन्छ। यसलाई पाचनशक्ति बढाउने, मूत्रवर्धक र शरीरलाई हल्का बनाउने गुणयुक्त मानिन्छ। तर टुसा उमारिएपछि यसको गुण परिवर्तन हुन सक्छ।

चरक संहितामा उमारिएको जौलाई पच्न कठिन मानिएको उल्लेख छ। त्यसैले आयुर्वेदिक दृष्टिले जमरा धेरै मात्रामा खानु उपयुक्त नहुन सक्छ, विशेषगरी कमजोर पाचनशक्ति, ग्यास, अपच वा वात–कफ प्रकृतिका व्यक्तिका लागि।

आयुर्वेदमा जमरालाई धार्मिक प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्दा शुभता, ऊर्जा र मनको शुद्धतासँग जोडेर हेरिन्छ। तर यसको औषधीय उपयोग गर्नुअघि आफ्नो शरीरको प्रकृति, पाचनशक्ति र स्वास्थ्य अवस्था विचार गर्नुपर्छ।

कति र कसरी लिने?

दशैँमा जमरा सामान्यतः टीकासँगै सानो मात्रामा ग्रहण गरिन्छ। यो मात्राले पोषणमा ठूलो योगदान दिनुभन्दा पनि सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व बोकेको हुन्छ।

जमरा खाने इच्छा भए सानो मात्रामा ताजा र सफा टुसा प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। धुलो लागेको, कीटाणुयुक्त वा लामो समय खुला राखिएको जमरा खानु हुँदैन। गर्भवती, स्तनपान गराउने, मधुमेह वा रक्तचापका औषधि खाइरहेका व्यक्तिले यसलाई नियमित आहारका रूपमा प्रयोग गर्नुअघि स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

जमराका फाइदा मुख्यतः जौ र जौको हरियो पातमा आधारित अध्ययनबाट प्राप्त भएका हुन्। दशैँमा लगाइने र ग्रहण गरिने अल्प मात्राको जमराले ती सबै फाइदा निश्चित रूपमा दिन्छ भन्ने दाबी गर्न सकिँदैन।

त्यसैले जमरालाई धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र प्रकृतिसँगको सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा लिँदा अर्थपूर्ण हुन्छ। तर स्वास्थ्यका लागि यसलाई वैकल्पिक औषधि वा उपचारका रूपमा नलिनु उपयुक्त हुन्छ।

पुरातात्त्विक र सांस्कृतिक निरन्तरता

हनुमानढोका दरबार क्षेत्रको दशैँघर, गोरखा दरबार र विभिन्न देवी मन्दिरमा घटस्थापनाका दिन विधिपूर्वक जमरा रोप्ने परम्पराले दशैँलाई सांस्कृतिक स्मारक र जीवित परम्पराका रूपमा जोड्छ। यी स्थल केवल धार्मिक पूजास्थल होइनन्, नेपालको राजनीतिक इतिहास, वास्तुकला र सामुदायिक स्मृतिका केन्द्र पनि हुन्।

धनकुटाको बिचबजारस्थित निशान भगवती मन्दिरमा वि.सं. १८३१ देखि निरन्तर जमरा रोप्ने परम्परा चल्दै आएको उल्लेख छ। यस्ता स्थानीय अभिलेख र निरन्तर चलिरहेका अनुष्ठानले दशैँको परम्परा शास्त्रीय विवरणमा मात्र सीमित नरही स्थानीय समाजको जीवनशैलीमा कसरी रसिएको छ भन्ने देखाउँछन्।

यसरी टीका र जमराको परम्परालाई पुरातात्त्विक दृष्टिले हेर्दा यो नेपालको दरबार संस्कृति, मन्दिर संरचना, कृषि समाज र सामुदायिक उत्सवको संयुक्त विरासत हो। यसले इँटा–इनार, काठका नक्काशी, देवी मन्दिर र तोलाजस्ता भौतिक संरचनामा मात्र सीमित नरही पुस्ताबाट पुस्तामा हस्तान्तरण हुने अमूर्त सांस्कृतिक ज्ञानलाई पनि संरक्षण गर्छ।

साहित्यमा दशैँ

दशैँ नेपाली साहित्य, लोककथा, गीत र लोकसाहित्यमा पनि व्यापक रूपमा प्रस्तुत भएको छ। देवीमाहात्म्य, रामायण, पुराण र भजन परम्पराले देवीको शक्ति, असुरमाथिको विजय र धर्मको स्थापनालाई कथात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्। यी ग्रन्थले दशैँको धार्मिक आधारलाई पुस्ताबाट पुस्तामा पुर्‍याउन भूमिका खेलेका छन्।

नेपाली लोकगीत, देउसी–भैलो, मालश्री धुन, भजन र पर्वगीतमा पनि दशैँको उल्लास, घर फर्कने भावना, आफन्तसँगको भेटघाट र आशीर्वादका भाव व्यक्त भएका छन्। यसरी साहित्यले दशैँलाई धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नराखी मानवीय भावना र सामाजिक अनुभूतिको अभिव्यक्ति बनाएको छ।

दशैँका अवसरमा लेखिने निबन्ध, कविता, नाटक र आत्मकथात्मक साहित्यमा घर, आमा, बुबा, दिदीबहिनी, गाउँ र बाल्यकालको स्मृति प्रायः दोहोरिन्छ। यसले दशैँलाई नेपाली मनको सांस्कृतिक स्मृति र आत्मीयताको प्रमुख माध्यम बनाएको देखिन्छ।

टीकाका प्रकार र अर्थ

नेपाली समाजमा दशैँमा मुख्यतः रातो र सेतो टीका लगाउने चलन छ। रातो टीका प्रायः चामल, दही र अबिर वा सिन्दूर मिसाएर तयार गरिन्छ। रातो रङलाई शक्ति, विजय, शुभता र सौभाग्यको प्रतीक मानिन्छ।

सेतो टीका पनि विभिन्न समुदाय, कुल र पारिवारिक परम्परामा प्रचलित छ। यसलाई शान्ति, पवित्रता र सद्भावसँग जोडेर हेरिन्छ। टीकाको रङ, सामग्री र लगाउने विधि समुदाय, जातीय परम्परा, कुलाचार र स्थानीय संस्कारअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले कुनै एक विधिलाई मात्र सबै नेपालीको साझा परम्परा मान्नु उपयुक्त हुँदैन।

टीका लगाउने विधि

विजयादशमीका दिन सर्वप्रथम घरमा स्थापित देवीदेवताको पूजा गरेर टीका र जमरा अर्पण गरिन्छ। त्यसपछि परिवारका ज्येष्ठ सदस्य, आमाबुबा वा पुरोहितबाट कनिष्ठ सदस्यले टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन छ।

प्रचलित परम्पराअनुसार निधारमा टीका लगाइन्छ र टाउको वा कानमा जमरा सिउरिन्छ। कतिपय परिवारमा अक्षता, पवित्र जल, फलफूल र प्रसाद पनि अर्पण गरिन्छ। टीका लगाउँदा आयु, आरोग्य, विद्या, बुद्धि, साहस, सुख र समृद्धिको कामना गरिन्छ।

टीकासँगै जमरा, अक्षता, फलफूल, मिठाई र अन्य प्रसाद दिने चलन छ। कतिपय परिवारमा दक्षिणा वा उपहार दिने परम्परा पनि छ। ज्येष्ठलाई सम्मान गर्ने र कनिष्ठलाई स्नेह तथा आशीर्वाद दिने यो संस्कारले पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ।

सामाजिक एकताको माध्यम

दशैँको टीका र जमरा धार्मिक आस्थाका प्रतीक मात्र होइनन्, नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचानका अभिन्न अङ्ग पनि हुन्। यस अवसरमा टाढा रहेका परिवारजन घर फर्कने, आफन्तबीच भेटघाट गर्ने, मनमुटाव बिर्सेर सम्बन्ध सुधार्ने र आपसी सद्भाव साटासाट गर्ने परम्परा छ।

टीका र जमराले ज्येष्ठप्रतिको सम्मान, कनिष्ठप्रतिको स्नेह, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावको सन्देश दिन्छन्। देवीको आशीर्वाद ग्रहण गर्दै असल कर्म गर्ने, सत्यको मार्गमा हिँड्ने र सबैको कल्याणको कामना गर्ने प्रेरणा पनि यो पर्वले दिन्छ।

यस अर्थमा दशैँको टीका र जमरा निधारमा लगाइने र टाउकोमा सिउरिने धार्मिक सामग्री मात्र होइनन्। यी आस्था, आशीर्वाद, कृषि चेतना, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, ऐतिहासिक स्मृति, साहित्यिक अभिव्यक्ति र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको नेपाली सांस्कृतिक विरासतका जीवन्त प्रतीक हुन्। लेखक: एके शाक्य