ख्वप (भक्तपुर), २२ कात्तिक । तिहारमा घरघरका ढोका, झ्याल र आँगनमा मखमली र सयपत्रीका मालाले रौनक थप्दा ती फूल फुलाउने किसानका लागि भने यो समय सास फेर्ने फुर्सदबिनाको चटारोको बनेको छ । महिनौँ लगाएको मेहनतपछि फूल टिप्ने, माला उन्ने र बजारसम्म पुर्‍याउने हतारोमा भक्तपुरका किसान जुटेका छन् । तर यसै बेला उत्पादनमा आएको कमी, बढ्दो लागत र उचित मूल्य नपाउने पुरानै समस्याले उनीहरूको खुसीमा छायाँ पारेको छ ।

पुख्र्यौली पेसा, तर बाटो सहज छैन

भक्तपुरको ताथली क्षेत्रकी कल्पना बनमाला पुख्र्यौली पेसाका रूपमा मखमली फूलखेती गर्दै आएकी छन् । यस वर्ष उनले एक रोपनी जग्गामा मखमली फूल लगाएकी थिइन् । तिहारका लागि फूल रोप्ने, टिप्ने, माला उन्ने र बजारसम्म पुर्‍याउने काम निकै झन्झटिलो रहेको उनी बताउँछिन् ।

बजारका सवालमा पनि किसानको चिन्ता कम छैन । केही व्यापारी घरमै फूल लिन आए पनि उचित मूल्य नदिने गरेको कल्पनाको गुनासो छ । त्यसैले सम्भव भएसम्म घरमै आउने व्यापारीलाई बिक्री गर्ने र बाँकी फूल आफैँ बजारमा लगेर बेच्ने गरेको उनले बताइन् ।

“लक्ष्मीपूजाको अघिल्लो दिनदेखि भाइटीकासम्म हामी काठमाडौँका विभिन्न ठाउँमा माला लिएर जान्छौँ,” उनले भनिन्, “कोटेश्वर, पशुपति, गौशाला, बानेश्वर, चाबहिल, स्वयम्भू, असन, इन्द्रचोक र कालीमाटीलगायतका स्थानमा वर्षेनी फूल बेच्न जान्छौँ ।”

अत्यधिक वर्षाले घट्यो उत्पादन

यस वर्ष परेको अत्यधिक वर्षाले फूलखेतीमा गहिरो असर पारेको छ । सामान्य अवस्थामा एक रोपनी जग्गाबाट करिब चार हजार मखमली फूलका माला उत्पादन हुने गरे पनि यस वर्ष जम्मा २ हजार ५ सय माला मात्र उत्पादन भएको कल्पनाले बताइन् । अर्थात्, सामान्य उत्पादनको करिब दुई तिहाइ मात्र किसानको हात परेको छ ।

उत्पादन घटेकाले यस वर्ष फूलको मूल्य केही बढेको छ । कल्पनाका अनुसार अहिले मखमली फूलको एउटा मालाको थोक मूल्य रु ४० छ । तर मूल्य बढे पनि उत्पादन घटेपछि त्यसको प्रतिफल किसानले पर्याप्त रूपमा पाउन नसकेको उनीहरूको अनुभव छ ।

मखमलीबाट सयपत्रीतिर

ताथलीकै अर्की किसान शिवकेशरी बनमालाले यस वर्ष तीन रोपनीमा मखमली र सात रोपनी भाडाको जग्गामा सयपत्री फूलखेती गरेकी छन् । विगतमा मखमली फूलखेतीबाट अपेक्षित नाफा नभएपछि बजारमा सयपत्रीको माग बढ्दै गएको देखेर उनले पहिलोपटक व्यावसायिक रूपमा सयपत्री खेती सुरु गरेकी हुन् ।

हाल सयपत्री फूल प्रतिकिलो रु ५ सयमा बिक्री भइरहेको जानकारी दिँदै शिवकेशरीले यस वर्षको खेतीबाट राम्रो आम्दानी भए आगामी वर्ष पनि खेती विस्तार गर्ने योजना रहेको सुनाइन् । मखमली फूल भदौ महिनादेखि टिप्न थालिने र त्यही समयदेखि माला उन्ने काम पनि सुरु हुने उनले बताइन् । अर्थात्, तिहारको एक साता मात्र होइन, किसानको दिनचर्या करिब दुई महिनाअघिदेखि नै फूलमय हुन्छ ।

धानखेतीभन्दा बढी स्याहार

फूलखेती गर्ने किसानका लागि बजार व्यवस्थापन मात्रै चुनौती होइन । किसानहरूका अनुसार धानखेतीमा भन्दा पनि फूलखेतीमा बढी स्याहार र मेहनत चाहिन्छ । बिरुवा रोपेदेखि फूल फुल्ने बेलासम्म विभिन्न रोग तथा किराको प्रकोपबाट जोगाउनुपर्ने भएकाले विषादी र अन्य कृषि सामग्रीमा समेत ठूलो लगानी गर्नुपर्ने उनीहरू बताउँछन् ।

फूलको राम्रो रङ र गुणस्तर कायम राख्न पटकपटक औषधि छर्कनुपर्ने र फूल टिपिसकेपछि बिरुवामा मल तथा पोषण थप्नुपर्ने भएकाले पछिल्लो समय फूलखेती झन् कठिन बन्दै गएको किसान शिवलक्ष्मीको भनाइ छ । उत्पादनका लागि गर्नुपर्ने मेहनत, बढ्दो लागत र बजारमा उचित मूल्य नपाउने समस्याले फूल किसानको दुःख कम नभएको उनीहरूको साझा अनुभव छ ।

फूलका लागि प्रख्यात ताथली र गुण्डू

भक्तपुरमा फूलखेतीका लागि ताथली र गुण्डू विशेष प्रख्यात छन् । ताथली चाँगुनारायण नगरपालिका–९ मा पर्छ भने गुण्डू सूर्यविनायक नगरपालिका–७ मा पर्छ । यी दुई वडामा बढी फूलखेती हुने गर्छ । प्रत्येक वर्ष यहाँका सयौँ किसानले तिहारलाई लक्षित गरेर फूलखेती गर्दै आएका छन् ।

तिहारको उज्यालो र रङीन वातावरणलाई फूलले अझ अर्थपूर्ण बनाउँछ । तर त्यो रङ भर्ने किसानको पसिना, जोखिम र अनिश्चितता भने प्रायः बजारको चहलपहलमा ओझेल पर्ने गरेको छ । उचित मूल्य, भरपर्दो बजार र मौसमी जोखिमविरुद्ध सहयोग पाएमा मात्र यो पुख्र्यौली पेसा दिगो बन्न सक्ने किसानहरूको अपेक्षा छ ।