काठमाडौँ, १९ कात्तिक । राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलसमक्ष काठमाडौँ महानगरपालिका सम्यक महादान मूल समारोह समितिले ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्व बोकेको ‘सम्यक महादान’को निमन्त्रणा प्रदान गरेको छ। राष्ट्रपति भवन शीतल निवासमा आज आयोजित विशेष कार्यक्रममा काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डङ्गोलले राष्ट्रपति पौडेललाई परम्परागत विधिअनुसार सम्यक महादानको निमन्त्रणा प्रदान गर्नुभएको हो।

नेपालको बौद्ध परम्परा र काठमाडौँ उपत्यकाको मौलिक संस्कृतिसँग गहिरो सम्बन्ध रहेको सम्यक महादान आगामी माघ १ गते स्वयम्भूस्थित भुइँखेलमा आयोजना हुँदैछ। कार्यक्रममा काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न बहाल तथा बहिलमा रहेका दीपंकर बुद्धका मूर्तिहरूलाई एकै स्थानमा प्रदर्शन गरिनुका साथै बौद्ध परम्पराअनुसार महादान कार्यक्रम आयोजना गरिनेछ।

राष्ट्रपति पौडेललाई निमन्त्रणा प्रदान गर्ने कार्यक्रममा बौद्ध धर्मगुरु, महानगरपालिकाका जनप्रतिनिधि तथा विभिन्न क्षेत्रका विशिष्ट व्यक्तित्वहरूको सहभागिता रहेको थियो। परम्परागत सांस्कृतिक विधि, बाजागाजा तथा धार्मिक संस्कारसहित राष्ट्रपति भवन पुगेर ‘ग्वय दाँ तयगु’ अर्थात् पान–सुपारी राखेर निमन्त्रणा दिने परम्परा पूरा गरिएको थियो।

सम्यक महादान काठमाडौँको नेवार बौद्ध समुदायको अत्यन्त महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामध्ये एक हो। यसमा विभिन्न स्थानमा रहेका दीपंकर बुद्धका मूर्तिहरूलाई विशेष रूपमा सजाएर एकै स्थानमा ल्याइन्छ र बौद्ध धर्मावलम्बी तथा श्रद्धालुले पूजा, दर्शन तथा दान गर्ने परम्परा रहेको छ। धार्मिक आस्था, दानको संस्कार, सामाजिक सहभागिता र सांस्कृतिक एकताको दृष्टिले यस महादानको विशेष महत्व रहेको मानिन्छ।

करीब २५ वर्षपछि पुनः आयोजना हुँदै

काठमाडौँमा प्रत्येक १२ वर्षमा आयोजना गर्ने परम्परा रहेको सम्यक महादान पछिल्लो लामो समयदेखि नियमित रूपमा हुन सकेको थिएन। सामान्यतः १२–१२ वर्षको अन्तरालमा आयोजना हुने यो परम्परा करिब २५ वर्षदेखि रोकिएको थियो।

यसको पछाडि धार्मिक तथा सांस्कृतिक कारणसँगै आर्थिक पक्ष पनि प्रमुख रहेको बताइएको छ। विगतमा सम्यक महादान व्यक्तिगत दाताहरूको इच्छाअनुसार आयोजना हुने गरेको र पछि यसको व्यवस्थापन तथा निरन्तरताका लागि संस्थागत रूपमा गुठी गठन गरिएको इतिहास छ। त्यसपछि गुठीको व्यवस्थापनमा निश्चित अवधिमा सम्यक महादान आयोजना हुँदै आएको थियो।

सम्यक महादानजस्तो ठूलो धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्न ठूलो आर्थिक स्रोत, जनशक्ति र व्यापक जनसहभागिता आवश्यक पर्छ। विगतमा गुठीको आम्दानीका लागि पर्याप्त जग्गाजमिन तथा अन्य स्रोत रहेको बताइन्छ। तर समयक्रममा ती जग्गाजमिन बिक्री हुँदै गएपछि गुठीको नियमित आयस्रोत कमजोर बन्दै गएको र अन्ततः यति ठूलो कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आवश्यक आर्थिक आधारसमेत बाँकी नरहेको आयोजक पक्षको भनाइ छ।

आर्थिक स्रोतको अभावसँगै व्यवस्थापनको कठिनाइ र ठूलो जनसहभागिता जुटाउनुपर्ने अवस्थाका कारण सम्यक महादान लामो समयसम्म आयोजना हुन नसकेको बताइएको छ।

महानगरपालिकाको पहलमा पुनः धार्मिक परम्पराको निरन्तरता

लामो समयदेखि रोकिएको यस महत्वपूर्ण सांस्कृतिक परम्परालाई पुनः निरन्तरता दिन काठमाडौँ महानगरपालिकाले पहल गरेको हो। महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डङ्गोलको विशेष पहलमा यस वर्ष सम्यक महादान आयोजना गर्न लागिएको आयोजक पक्षले जनाएको छ।

काठमाडौँको संस्कृति, सम्पदा र मौलिक परम्पराको संरक्षण तथा पुनरुत्थानलाई प्राथमिकतामा राख्दै महानगरपालिकाले सम्यक महादानलाई पुनः आयोजना गर्ने निर्णय गरेको हो। यसलाई धार्मिक कार्यक्रमका रूपमा मात्र नभई काठमाडौँको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण र पुस्तान्तरणसँग जोडिएको अभियानका रूपमा समेत हेरिएको छ।

सम्यक महादानका माध्यमबाट काठमाडौँ उपत्यकामा रहेका बहाल, बहिल तथा बौद्ध परम्परासँग सम्बन्धित सांस्कृतिक सम्पदाको महत्व नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, लामो समयदेखि नियमित हुन नसकेको मौलिक धार्मिक परम्परालाई पुनर्जीवन दिन यस कार्यक्रमले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विश्वास गरिएको छ।

कार्यवाहक प्रमुख डङ्गोलको पहलमा कार्यक्रम अघि बढेसँगै यसको औपचारिक प्रक्रिया पनि सुरु भएको सम्यक महादान मूल समारोह समितिका संयोजक प्रा. डा. नरेशमान बज्राचार्यले बताउनुभयो।

उहाँका अनुसार राष्ट्रप्रमुखलाई परम्परागत विधिबाट निमन्त्रणा प्रदान गर्नु सम्यक महादान आयोजनाको औपचारिक प्रक्रियाको महत्वपूर्ण चरण हो। अब कार्यक्रमको व्यवस्थापन, सहभागीको समन्वय, धार्मिक विधि, सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा अन्य तयारीलाई थप व्यवस्थित रूपमा अघि बढाइनेछ।

‘ग्वय दाँ तयगु’को आफ्नै सांस्कृतिक महत्व

राष्ट्रप्रमुखलाई निमन्त्रणा दिने क्रममा प्रयोग गरिएको ‘ग्वय दाँ तयगु’ पनि आफैँमा एउटा महत्वपूर्ण नेवारी सांस्कृतिक परम्परा हो। पान–सुपारी राखेर सम्मानपूर्वक निमन्त्रणा दिने यो परम्पराले निमन्त्रणालाई औपचारिक सूचना मात्र नभई धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्कारका रूपमा स्थापित गरेको छ।

आधुनिक समयमा औपचारिक निमन्त्रणा पत्र, डिजिटल माध्यम र अन्य प्रविधिको प्रयोग बढिरहेका बेला परम्परागत विधिबाट राष्ट्रप्रमुखलाई निमन्त्रणा प्रदान गर्नुले काठमाडौँको मौलिक संस्कृतिको संरक्षणप्रतिको प्रतिबद्धता झल्काएको छ।

यसले सम्यक महादानको धार्मिक पक्षसँगै काठमाडौँको जीवन्त सांस्कृतिक परम्परालाई समेत सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

दीपंकर बुद्धको दर्शन र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण

सम्यक महादानको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष विभिन्न बहाल तथा बहिलमा रहेका दीपंकर बुद्धका मूर्तिहरूको सामूहिक प्रदर्शन हो। काठमाडौँ उपत्यकामा रहेका यस्ता बौद्ध मूर्तिहरू धार्मिक आस्थाका केन्द्र मात्र नभई उपत्यकाको प्राचीन कला, मूर्तिकला र सांस्कृतिक इतिहासका महत्वपूर्ण सम्पदा पनि हुन्।

माघ १ गते भुइँखेलमा हुने कार्यक्रममा ती मूर्तिहरूको प्रदर्शनसँगै पूजा, दर्शन तथा दान गर्ने अवसर प्राप्त हुनेछ। यसबाट काठमाडौँका विभिन्न स्थानमा छरिएर रहेका बौद्ध सम्पदाबारे सर्वसाधारणलाई जानकारी गराउन तथा तिनको संरक्षणप्रति चासो बढाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

विशेषगरी नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराबारे जानकारी गराउन यस्ता कार्यक्रम महत्वपूर्ण हुने संस्कृतिविद्हरूको बुझाइ छ। परम्परा केवल विगतको सम्झना नभई वर्तमान पुस्ताले बुझेर भविष्यमा हस्तान्तरण गर्नुपर्ने सांस्कृतिक सम्पत्ति भएकाले यसको निरन्तरता आवश्यक हुन्छ।

धार्मिक कार्यक्रमसँगै सांस्कृतिक पुनर्जागरणको सन्देश

सम्यक महादानको पुनःआयोजनाले काठमाडौँको संस्कृति र सम्पदालाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयासको सन्देशसमेत दिएको छ। पछिल्लो समय काठमाडौँका धेरै मौलिक जात्रा, पर्व, गुठी तथा सांस्कृतिक परम्परा आर्थिक तथा व्यवस्थापकीय चुनौतीका कारण प्रभावित हुँदै आएका छन्।

यस्तो अवस्थामा महानगरपालिकाले यस्ता परम्पराको संरक्षणमा संस्थागत भूमिका निर्वाह गर्नु महत्वपूर्ण मानिन्छ। सम्यक महादानको आयोजनाले अन्य लोपोन्मुख तथा नियमित हुन नसकेका सांस्कृतिक परम्परालाई पनि संरक्षण र पुनरुत्थानका लागि स्थानीय तहले पहल गर्नुपर्ने सन्देश दिएको छ।

यस कार्यक्रमले धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानलाई जोड्नुका साथै काठमाडौँको पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत योगदान पुर्‍याउन सक्ने सम्भावना छ। स्वयम्भू, बौद्धनाथ, पशुपतिनाथ, हनुमानढोका लगायतका ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्पदासँग जोडेर यस्ता कार्यक्रमलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रचार गर्न सके काठमाडौँको सांस्कृतिक पर्यटनमा थप आकर्षण सिर्जना गर्न सकिन्छ।

अबको चुनौती व्यवस्थापन र निरन्तरता

करिब २५ वर्षपछि पुनः आयोजना हुन लागेको सम्यक महादानलाई सफल बनाउनु आयोजकका लागि महत्वपूर्ण चुनौती पनि हो। ठूलो संख्यामा श्रद्धालु तथा सहभागीको व्यवस्थापन, धार्मिक विधिको संरक्षण, दीपंकर बुद्धका मूर्तिहरूको सुरक्षित आवागमन तथा प्रदर्शन, यातायात व्यवस्थापन, सुरक्षा र सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।

त्यसैगरी, कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि यसको निरन्तरताका लागि दीर्घकालीन संरचना र आर्थिक स्रोतको व्यवस्थापन आवश्यक हुनेछ। विगतमा गुठीको आर्थिक स्रोत कमजोर भएका कारण कार्यक्रम लामो समय रोकिएको पृष्ठभूमिलाई ध्यान दिँदै भविष्यमा यस्तो अवस्था दोहोरिन नदिन महानगरपालिका, गुठी, बौद्ध समुदाय, दाता तथा सम्बन्धित संघसंस्थाबीच दीर्घकालीन सहकार्य आवश्यक देखिन्छ।

सम्यक महादान केवल एक दिनको धार्मिक कार्यक्रम नभई काठमाडौँको शताब्दीयौँ पुरानो धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरता हो। त्यसैले यसको संरक्षण, व्यवस्थापन र भावी पुस्तामा हस्तान्तरणका लागि संस्थागत आधार निर्माण गर्नु अहिलेको महत्वपूर्ण आवश्यकता हो।

राष्ट्रपति पौडेललाई परम्परागत विधिबाट निमन्त्रणा प्रदान भएसँगै आगामी माघ १ गते स्वयम्भूको भुइँखेलमा हुने सम्यक महादानको औपचारिक तयारीले गति लिएको छ। लामो समयदेखि रोकिएको काठमाडौँको यो विशिष्ट सांस्कृतिक परम्परा पुनः सार्वजनिक रूपमा आयोजना हुन लाग्नु धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सम्पदा संरक्षणका दृष्टिले महत्वपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ।